درمان زانو درد: راهحلهای قطعی، سریع و بدون جراحی + علل و انواع درد زانو
درد زانو از مشکلات رایجی است که در جهان مدرن و با توجه به سبک زندگی، تعداد زیادی از افراد را درگیر کرده است. برای تسکین و درمان این درد، ابتدا باید عوامل ایجادکننده آن را شناسایی کنیم، سپس روشهای پیشگیری را بررسی و در نهایت به سراغ راهکارهای درمانی برویم.
علل زانو درد
پدیدار شدن علائمی مانند درد زانو، دلایل متنوعی دارد. مهمترین عوامل رایج عبارتند از:
🔗 بیشتر بخوانید: روانشناسی رنگ طلایی؛ نماد برتری و خرد یا سطحینگری و خودنمایی؟
- استئوآرتریت
- آرتریت روماتوئید
- رگبهرگ شدن
- نقرس
در ادامه به تشریح هر یک از این موارد میپردازیم.
آرتروز
یکی از دلایل شایع درد زانو مداوم و طولانیمدت، نوعی آرتروز است که ناشی از فرسایش و پارگی مفصل میشود. بیشترین افراض مسن، که بیش از ۶۵ سال دارند، به این نوع درد زانو مبتلا میشوند.
🔗 بیشتر بخوانید: درمان سریع آفت دهان در خانه: ۱۱ روش خانگی مؤثر برای تسکین سریع درد_آفتاب وطن
زانو، به دلیل وجود غضروفی که انتهای استخوانهای مفصل را میپوشاند و از آن در برابر فرسایش محافظت میکند، به راحتی حرکت میکند. آسیب طولانیمدت به این غضروف، عامل اصلی بروز آرتروز است که در نتیجه آن، دامنه حرکتی زانو محدود شده و درد زانو به مرور زمان تشدید مییابد. این درد با تحمل وزن بیشتر شده و با استراحت تسکین مییابد. از آنجا که حرکت کردن زانو باعث کاهش سفتی آن میشود؛ معمولاً درد پس از بیداری از خواب یا پس از زمانی که زانو ثابت مانده، نمود پیدا میکند.
روماتیسم مفصلی
نوع دیگری از آرتروز، آرتریت روماتوئید (RA) نام دارد. این نوع آرتروز نیز میتواند علت درد زانو شود.
🔗 بیشتر بخوانید: توکسوپلاسموز؛ همهچیز درباره این بیماری مشترک گربه و انسان
در هنگام بروز آرتریت روماتوئید، مفاصلی که درد دارند؛ متورم شده و از نظر ظاهر قرمز، حساس، و داغ میشوند. درد ناشی از آرتریت روماتوئید، با سفتی عمومیتری همراه است که معمولاً در آغاز صبح و پس از ثبات مفصل، بیشتر میشود. همچنین ممکن است سختی بیش از حد و خستگی فرد در بقیه ساعات روز نیز درد زانو را تشدید کند.
اگر این نوع از درد زانو را دارید، باید به پزشک مراجعه کرده و مراحل تشخیص و درمان صحیح را پیگیری کنید. تشخیص و درمان زودهنگام آرتریت روماتوئید، نقشی موثر در بهبود درد زانو دارد.
اگر هر مشکلی در زانوی خود حس میکنید، پیش از هر کاری فرم زیر را برای ویزیت رایگان پر کنید.
رگبهرگ شدن، کشیدگی و جراحت
رگ به رگ شدن و کشیدگی در اثر چرخش یا حرکت ناگهانی مفصل رخ میدهد. در این حالت بافتهای زانو کشیده شده و آسیب میبینند.
درد ناشی از پیچخوردگی جزئی، معمولاً به صورت خودبهخود و با گذشت زمان رفع میشود اما در مواردی که پیچخوردگی شدید بوده و آسیب وارد شده به بافت زانو جدی باشد، نیاز به طی فرآیند درمانی است. برای مثال، آسیب به بافتی در مفصل زانو که به منیسکوس معروف است، ممکن است نیازمند جراحی باشد.
نقرس
نقرس نوع دیگری از آرتروز است. این مشکل که بهطور ناگهانی در زانو تشکیل میشود، با درد شدید، قرمزی و تورم همراه است و میتواند مفاصل دیگر را تحت تأثیر قرار دهد. این بیماری با حمایت مراقبتهای پزشکی، مصرف دارو، تغییر در رژیم غذایی و ورزش، درمان میشود.
درد در تکه جلوی زانو
درد جلوی زانو بعد از کمردرد، دومین علائم پرتکرار در بین افراد است. نزدیک به یک چهارم افراد، در مقطعی از زندگی خود به این مشکل دچار میگردند. معمولاً نوجوانان، بهاختصاصی ورزشکاران زن، به دلیل اعمال فشار بیش از حد به زانو به این علائم مبتلا میشوند.
در اکثر موارد درد جلوی زانو ناشی از اعمال فشار بیش از حد به زانو یا آمادگی پایین برای ورزش است. مشکلات اینگونه، معمولاً به صورت خودبهخود رفع شده و پس از کاهش درد، امکان ادامه فعالیتهای ورزشی وجود دارد.
درد تکه جلو زانو معمولاً دردی است که به آرامی آغاز شده و با میزان فعالیت انجام شده مرتبط است. این درد باعث ایجاد صدای کلیک یا صداهای دیگر در زانو میشود و معمولاً در زمان بالا رفتن از پلهها، زمان بلند شدن پس از نشستن طولانی و چمباتمه زدن بروز میکند. این درد یکی از دلایل مهم ایجاد ضعف در پا است.
درمانهای پیشنهادی برای درد جلوی زانو عبارتند از:
- توقف فعالیتهایی که باعث ایجاد آن میشوند (تا زمانی که درد رفع نشده، نباید فعالیت را از سر بگیرید.)
- استفاده از یخ
- مصرف مسکنهای بدون نسخه همانند ایبوپروفن یا ناپروکسن
- استفاده از تمرینات تقویتی
تشخیص درد زانو و علائم آن
در طول معاینه فیزیکی و به منظور کشف علت بروز درد زانو، پزشک موارد زیر را بررسی خواهد کرد:
- تورم
- مقدار و شدت درد
- حساسیت
- گرما و کبودی
- دامنه حرکتی پا ( این مورد با چرخاندن و حرکت دادن پا، در جهتهای گوناگون انجام میشود.)
- یکپارچگی بافت مفصل ( با فشار دادن و کشیدن مفصل، بررسی میشود)
قطعاً در برخی موارد و بسته به نظر پزشک، انجام تستهای تصویربرداری و آزمایشگاهی نیز انجام میشود که عبارتند از:
- اشعه ایکس: پزشک ممکن است عکسبرداری با اشعه ایکس را پیشنهاد دهد که میتواند به تشخیص شکستگی استخوان و بیماری دژنراتیو مفصل کمک کند.
- توموگرافی کامپیوتری یا سی تی اسکن: اسکنرهای سی تی، تصاویری که با استفاده از اشعه ایکس از زوایای مختلف گرفته شده، برای تشکیل تصاویر مقطعی از داخل بدن شما ترکیب میکنند. سی تی اسکن میتواند به تشخیص مشکلات استخوانی و شکستگیهای ظریف کمک کند. نوع خاصی از سی تی اسکن میتواند نقرس را، حتی وقتی که مفصل التهابی نیست، به دقت شناسایی کند.
- سونوگرافی: این فناوری، از امواج صوتی برای تشکیل تصاویر سریع، از ساختارهای بافت نرم داخل و اطراف زانو استفاده میکند. ممکن است پزشک زانوی شما را در موقعیتهای گوناگون در طول سونگرافی حرکت دهد تا مشکلات خاص را بررسی کند.
- تصویربرداری رزونانس مغناطیسی یا MRI: از امواج رادیویی و یک آهنربای قوی برای تشکیل تصاویر سهبعدی از داخل زانو استفاده میکند. این آزمایش در آشکار کردن آسیبهای بافتهای نرم، همانند رباطها، تاندونها، غضروف و ماهیچهها سودمند است.
- تستهای آزمایشگاهی: اگر پزشک بخواهد عفونت یا التهاب را بررسی کند؛ به احتمال زیاد آزمایش خون و گاهی روشی به نام آرتروسنتز انجام میشود که در آن مقدار کمی مایع از مفصل زانو، با سوزن برداشته شده و برای تجزیه و تحلیل به آزمایشگاه فرستاده میشود.
درمان زانو درد
پس از اتمام فرآیند تشخیص و فهمیدن اینکه دقیقاً چه چیزی باعث درد زانو شده است، روشهای درمانی متنوعی اتخاذ میشود که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.
بیشتر بخوانید: جراحی معاوضه مفصل زانو؛ هر آنچه باید بدانید
تجویز دارو
پزشک ممکن است برای تسکین درد یا درمان علت اصلی درد زانو داروهایی را تجویز کند. درمان آرتریت روماتوئید یا نقرس معمولاً با کمک دارو انجام میشود.
تمرینات تقویتی
تقویت عضلات اطراف زانو باعث پایداری بیشتر آن میشود. پزشک ممکن است، فیزیوتراپی یا انواع مختلفی از تمرینات تقویتی را، بر پایه شرایط، پیشنهاد دهد. اگر از نظر بدنی فعال هستید یا یک ورزش را انجام میدهید، ممکن است برای اصلاح الگوهای حرکتی -که بر زانوهای شما تأثیر میگذارد- و ایجاد تکنیک مناسب در طول ورزش به تمریناتی نیاز داشته باشید. این تمرینات، برای بهبود انعطافپذیری و تعادل شما نیز مهم هستند.
استفاده از آتل و بریس
بعضی اوقات استفاده از آتل در یک طرف پاشنه، میتواند به کاهش فشار از سمت زانو (که ناشی از آرتروز است) کمک کند. در شرایط خاص هم امکان استفاده از انواع گوناگون بریس، برای پشتیبانی، محافظت و حمایت از مفصل زانو وجود دارد.
تزریقات برای زانو درد
تزریق دارو یا مواد دیگر به مفصل نیز، یکی از راهحلهای درمانی است. در این روش درمان، معمولاً مواد زیر مورد استفاده قرار میگیرد:
- کورتیکواستروئیدها: تزریق کورتیکواستروئید به مفصل زانو به کاهش تورم ناشی از آرتروز کمک میکند و باعث تسکین درد میشود. البته تزریق این ماده، در همه موارد درد زانو مؤثر نیست.
- اسید هیالورونیک: اسید هیالورونیک شبیه مایعی است که به طور طبیعی در بدن وجود داشته و مفاصل را روغنکاری میکند. اسید هیالورونیک را میتوان برای بهبود تحرک و کاهش درد به زانو تزریق کرد.
- پلاسمای غنی از پلاکت (PRP): پیآرپی حاوی فاکتورهای رشد گوناگون است که به نظر میرسد التهاب را کاهش داده و باعث بهبود درد زانو میشود. برخی از مطالعات نشان دادهاند که پیآرپی ممکن است برای موارد خاصی از آرتروز سودمند باشد.
درمانهای خانگی برای زانو درد
داروهای بدون نسخه – همانند ایبوپروفن (Advil، Motrin IB، دیگران) و ناپروکسن سدیم (Aleve) – ممکن است به کاهش درد زانو کمک کنند. برخی از افراد نیز با ماساژ زانوی آسیبدیده با کرمهای بیحسیکننده همانند لیدوکائین یا کپسایسین، تسکین آشکار میکنند. از جمله اقدامات خودمراقبتی، برای زانوی آسیبدیده، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- استراحت: احتمالا یک یا دو روز استراحت و کاهش فشاره مکرر روی زانو، تنها چیزی باشد که برای از بین بردن یک آسیب جزئی نیاز دارید.
استفاده از یخ: یخ درد و التهاب را کاهش میدهد. سعی کنید کیسه یخ، کل زانوی شما را بپوشاند. برای محافظت از پوست خود میتوانید از کیسه یخی که در یک حوله نازک پیچیده شده استفاده کنید. اگرچه یخدرمانی به طور کلی بیخطر و موثر است، اما به دلیل خطر آسیب به اعصاب و پوست، مدت زمان استفاده از یخ در هر بار، بیش از ۲۰ دقیقه نباشد.
- استفاده از کیسه آب گرم: استفاده از کیسه آب گرم، روی ناحیه دردناک زانو، میتواند درد را به طور موقت تسکین دهد. به طور کلی گرما ماهیچهها را شل میکند و روغنکاری را بهبود میبخشد و باعث کاهش سفتی میشود.
- استفاده از باند کشی: فشردهسازی و ثابت کردن زانو، به جلوگیری از تجمع مایع در بافتهای آسیبدیده کمک کرده و تراز و آرامش زانو را حفظ میکند. باید از باندی سبک، قابل تنفس و چسبنده استفاده کنید تا زانوی شما را بدون ایجاد مشکل در گردش خون، ثابت نگه دارد.
- بالا قرار دادن پا: برای کمک به کاهش تورم، سعی کنید پای آسیبدیده خود را روی بالش قرار دهید یا روی صندلی بنشینید.
چند درمان خانگی
درمان درد زانو تا حد زیادی، به علت مشکل بستگی دارد. با این حال، درمانهای ساده زیر میتواند به از بین بردن انواع گوناگون درد زانو کمک کند.
۱- فعالیت بدنی
ورزشهایی که به تقویت تکه بالایی رانها کمک میکند، میتواند برای بهبود درد زانو سودمند باشد. اینگونه ورزش میتواند پیشرفت آرتروز (OA) را، که یکی از شایعترین علل درد زانو است، به تأخیر بیندازد. به طور کلی، فعالیت بدنی باعث افزایش سلامت بافت غضروفی میشود.
کالج آمریکایی روماتولوژی (ACR) و بنیاد آرتروز (AF) به مردم پیشنهاد میکنند تا برای پیشگیری از آرتروز زانو ورزش کنند. پیادهروی، دوچرخهسواری، شنا، تایچی و یوگا از جمله ورزشهایی هستند که پیشگیری از بروز آرتروز را حمایت میکنند. افرادی که به دلیل درد مفاصل، امکان انجام این ورزشها را ندارند، میتوانند فعالیتهایی همانند ایروبیک در آب را انجام دهند که فشار کمی به زانو وارد میکند.
۲- تمرینات تقویتی
افراد متخصص و فیزیوتراپیستها میتوانند تمرینات تقویتی مناسب و سودمند را به شما آموزش دهند. به طور کلی تقویت عضلات بالای ساق و عضلات چهارسر ران از طریق ورزش، به حفاظت از مفصل زانو کمک میکند. در ادامه چند تمرین سودمند برای تقویت این عضلات را به شما معرفی میکنیم.
- در حالت دراز کشیده یا نشسته، پا را صاف کرده و بالا بیاورید.
- یک پا را روی پله قرار دهید و سپس پای دیگر را پایین بیارید و همین کار را تکرار کنید.
- روی یک صندلی بنشینید و سپس بایستید. یک دقیقه این کار را انجام دهید. این کار را به طور آهسته و کنترل شده انجام دهید و از دستها برای حمایت از خود استفاده نکنید.
- یک صندلی را نگه دارید و چمباتمه بزنید تا کاسه زانو انگشتان پا را بپوشاند. این کار را ۱۰ بار انجام دهید.
۳- حمایت از زانو
روش مهم دیگر برای درمان درد زانو، مراقبت از زانو و حمایت از آن است. اقداماتی که میتواند به کاهش فشار روی زانو کمک کرده و از آن حمایت کند عبارتند از:
- از صندلیهایی که ارتفاع کمی دارند و از کاناپههایی که در آنها فرو میروید استفاده نکنید.
- در صورت لزوم، روی یک بالش بنشینید تا سطح صندلی خود را بالا ببرید.
- حالت نشستن خود را بررسی کنید. بدن شما در زمان نشستن نباید خمیدگی یا پیچخوردگی داشته باشد.
- کفش طبی بپوشید و از پوشیدن کفشهایی که قوس زیادی دارند، پرهیز کنید.
- مفاصل خود را متحرک نگه دارید. ثبات مفصل به مدت طولانی، باعث سفت شدن آن میشود.
۴- کاهش وزن و رژیم غذایی
به طور کلی، افرادی که اضافه وزن دارند، بیشتر در معرض خطر درد زانو میباشند. حمل وزن اضافی باعث میشود مفاصل کار بیشتری انجام دهند و کاهش وزن باعث کاهش درد زانو، از جمله درد ناشی از آرتروز میشود. این وزن اضافی باعث افزایش التهاب در سراسر بدن شده و زانوها نیز تحت تأثیر قرار میگیرند.
با تنظیم یک رژیم غذایی مناسب، میتوان به سادگی به بهبود درد زانو کمک کرد. رژیم غذایی سالم، رژیمی است که ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- سرشار از میوه، سبزیجات و فیبر باشد.
- مقدار گوشت، چربی حیوانی و دیگر چربیها در آن کم باشد.
بنیاد آرتروز، استفاده از رژیم غذایی مدیترانهای را پیشنهاد میکند. اما یک متخصص تغذیه میتواند به تصمیمگیری در مورد میزان کاهش وزن و تنظیم رژیم غذایی کمک کند.
۵- ماساژ
ماساژ نیز روش دیگری است که ممکن است درد زانو را تسکین دهد. اگرچه دستورالعملهای جاری، ماساژ را به عنوان درمانی برای آرتروز زانو معرفی نمیکنند؛ با این حال، ماساژ مزایای دیگری همانند مدیریت درد و سفتی دارد. در ادامه چند روش ماساژ، برای کاهش درد زانو و تقویت عضلات را به شما معرفی میکنیم.
- در حالت نشسته، زانوها به سمت جلو و پاها صاف روی زمین، دستها را به صورت مشت ببندید و با هر دو دست ۱۰ بار به تکه بالایی، پایینی و میانی ران ضربه بزنید و این کار را سه بار تکرار کنید.
- در حالی که پاها را صاف کردهاید، روی زمین بنشینید. پاشنه دست را روی بالای ران قرار دهید و آن را تا زانو بلغزانیده و سپس رها کنید. این کار را برای دو طرف بیرونی و داخلی ران، پنج بار تکرار کنید.
- چهار انگشت خود را به بافت زانو فشار دهید و پنج بار بالا و پایین ببرید.
- کف دست را روی ران قرار دهید و آن را به سمت پایین ران، روی زانو حرکت دهید و از تکه بیرونی ران برگردید.
۶- آروماتراپی و پمادهای گیاهی
استفاده از آروماتراپی و برخی از روغنهای گیاهی نیز به کاهش درد زانو و درمان آن کمک میکند. مطالعهای که در سال ۲۰۰۸ منتشر شد نشان داد که ماساژ با روغن حاوی زنجبیل و پرتقال باعث بهبود درد و کارکرد زانوهایی با درد متوسط تا شدید میشود. در تحقیق دیگری محققان دریافتند که استفاده از پماد حاوی دارچین، زنجبیل، ماستیک و روغن کنجد، اثری شبیه با پماد سالیسیلات بر درد، سفتی و حرکت زانو دارد.
۷- تایچی
در بخشهای قبل به بررسی نقش موثر ورزش در درمان و بهبود درد زانو پرداختیم و در این قسمت تصمیم داریم به طور خاص، ورزش تایچی را بررسی کنیم. تایچی نوعی ورزش مراقبتی است.
یک مطالعه یکساله، روی ۲۰۴ شرکتکننده با میانگین سنی ۶۰ سال، که به استئوآرتریت زانو مبتلا بودند، نشان داد که تایچی در مقایسه با فیزیوتراپی استاندارد مزایایی مشابه دارد. علاوه بر این، افرادی که تایچی انجام دادند، در مقایسه با افرادی که تحت فیزیوتراپی استاندارد قرار گرفتند، بهبود قابل توجهی در علائم افسردگی و جنبههای فیزیکی کیفیت زندگی مشاهده کردند.
۸- ماری جوانای پزشکی
تأیید اخیر استفاده از کانابیدیول (CBD) (که به عنوان ماری جوانای پزشکی نیز شناخته میشود) توجهها را به این ماده، به عنوان راه حلی برای طیف وسیعی از مشکلات سلامتی، جلب کرده است.
سیبیدی شامل ترکیبی است که در ماری جوانا وجود دارد و اثرات روانگردان ایجاد میکند؛ نیست. اما به نظر میرسد که اثرات دارویی دارد. مطالعات حیوانی نشان دادهاند که استفاده از آن ممکن است درد مفاصل را بهبود دهد. چون:
- سیگنالدهی مسیر درد را مهار میکند
- اثرات ضدالتهابی دارد
آزمایشهای بالینی، ایمنی یا اثربخشی این ماده را برای استفاده در بیماری روماتیسمی ثابت نکردهاند. اما محققان معتقدند که نباید استفاده از این ماده را، به عنوان یک گزینه در آینده رد کرد.
۹- سرکه سیب و دیگر غذاها
مطابق برخی منابع، سرکه سیب (ACV) دارای خواص ضدالتهابی است که میتواند به تسکین آرتروز و انواع دیگر درد کمک کند. با این حال، شواهد علمی برای تأیید این ادعا وجود ندارد. بنیاد آرتروز از سرکه سیب به عنوان «افسانه غذایی» یاد میکند.
دیگر پیشنهادهای رایج برای آرتروز عبارتاند از:
- مصرف کلاژن
- ژلاتین یا پکتین
- غذاهای خام
- پرهیز از لبنیات و غذاهای اسیدی همانند گوجهفرنگی، سیبزمینی و بادمجان
عمل جراحی زانو
اگر آسیب وارد شده به زانو جدی باشد، عمل جراحی به عنوان روش درمانی انتخاب میشود. قطعاً پیش از انجام عمل جراحی با چند متخصص مشورت کرده و پس از اطمینان از لزوم جراحی زانو سراغ آن بروید. در ادامه مهمترین روشهای جراحی زانو را با هم مرور میکنیم.
- جراحی آرتروسکوپی: بسته به آسیب وارد شده، پزشک احتمالا بتواند صدمه مفصلی را معاینه و ترمیم کند. آرتروسکوپی برای برداشتن تکههای آسیبدیده از مفصل زانو، برداشتن یا ترمیم غضروف آسیبدیده (به خصوص اگر باعث قفل شدن زانوی شما شود) و بازسازی رباطهای پارهشده استفاده میشود.
- جراحی معاوضه جزئی زانو: در این روش، جراح تنها تکه آسیبدیده زانو را، با قطعات ساخته شده از فلز و پلاستیک معاوضه میکند. این جراحی معمولاً از طریق برشهای کوچک انجام میشود.
- معاوضه کامل زانو: در این روش، جراح استخوان و غضروف آسیبدیده را از استخوان ران، ساق پا و کاسه زانو جدا میکند و آن را با یک مفصل مصنوعی ساخته شده از آلیاژهای فلزی، پلاستیکهای درجه یک و پلیمرها جایگزین میکند.
- استئوتومی: این روش شامل برداشتن استخوان، از ران یا ساق پا برای تراز بهتر زانو و تسکین درد آرتروز است. این جراحی ممکن است به شما کمک کند تا جراحی معاوضه کامل زانو را به تأخیر بیندازید یا از آن اجتناب کنید.
طب سوزنی برای زانو درد
تحقیقات نشان میدهد که طب سوزنی احتمالا به تسکین درد زانو ناشی از آرتروز کمک کند. طب سوزنی شامل قرار دادن سوزنهای نازک به اندازه مو در پوست شما در مکانهای خاصی از بدن است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در زمان صدمه آشکار زانو ناشی از ضربه ناگهانی، همانند تصادف جادهای یا سقوط، نیاز به مراقبت سریع پزشکی وجود دارد. در صورت وجود درد قابل توجه، بریدگی عمیق، تورم یا ناتوانی در استفاده از پا نیز، زانو باید توسط پزشک معاینه شود.
به طور کلی اگر درد زانو شما برای مدت طولانی ادامه دارد و به تدریج بدتر میشود و فعالیتهای روزانه را مختل میکند، باید به پزشک مراجعه نمایید. سفتی صبحگاهی مفصل زانو نیز علامت دیگری است که باید به آن توجه کرد و در صورت مشاهده آن به پزشک مراجعه کرد.
تورم و داغ شدن زانو میتواند علامت عفونت باشد. در صورت بروز اینگونه مشکلی، باید فوراً به پزشک مراجعه نمایید. در ادامه لیستی از سوالاتی که به احتمال زیاد پزشک از شما میخواهد که به آنها جواب دهید، آورده شده است:
چه زمانی شروع به مشاهده علائم کردید؟
آیا صدمه خاصی باعث شروع درد زانوی شما شد؟
آیا علائم شما مداوم بوده یا گاه به گاه؟
علائم شما چقدر شدید است؟
چه چیزی علائم شما را بهبود میبخشد؟
چه چیزی علائم شما را بدتر میکند؟
چه داروها و مکملهایی را به طور منظم مصرف میکنید؟