والدین کنترل‌گر: نشانه‌ها، مضرات و فواید روش هلیکوپتری در فرزندپروری

یکی از سبک‌های تربیتی که در سال‌های اخیر رواج زیادی یافته، فرزندپروری هلیکوپتری نام دارد. در این روش، والدین مانند یک هلیکوپتر به طور مداوم بر حرکات و انتخاب‌های فرزند نظارت می‌کنند و خود را در تمام جنبه‌های زندگی او مداخله می‌کنند. در این مقاله به بررسی ویژگی‌های والدین کنترل‌گر، دلایل بروز این رفتار و اثرات مثبت و منفی آن می‌پردازیم.

نشانه‌های والدین هلیکوپتری

دکتر میشل رینولدز، روان‌شناس بالینی، بیان می‌کند: «والدین کنترل‌گر تمایل بیش از حدی برای حفاظت از فرزندانشان دارند و دائماً دغدغه‌گران آن‌ها هستند. اکثر اوقات برنامه‌های جزئی و کلی فرزند را مدیریت می‌کنند و همیشه در جستجوی راهی هستند تا mọi چیز را برای فرزندشان آسان‌تر کنند.»

🔗 بیشتر بخوانید: خواص سبزی خرفه (پرپین)؛ ۹ خاصیت شگفت‌انگیز که نمی‌دانستید!_آفتاب وطن

والدین هلیکوپتري فراتر از حد معمول محافظه‌کار و کنترل‌گر هستند و این نقش را وظیفه و ماموریت خود می‌دانند. دکتر کالرین دایچ، نویسنده کتاب اختلالات اضطرابی، می‌گوید: «این والدین خود را در برابر موفقیت‌ها یا شکست‌های فرزندان مسئول می‌دانند. آن‌ها از نقش پررنگ خود در زندگی فرزند افتخار می‌کنند و معتقدند این سبک فرزندپروری هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند.»

نشانه دیگر والدین کنترل‌گر این است که اکثر مواقع حق انتخاب را از فرزندان می‌گیرند، دوستان و فعالیت‌های روزمره را به جای آن‌ها تعیین می‌کنند، همیشه در بازی‌های کودک حضور دارند و به فرزندی اجازه نمی‌دهند تا لحظاتی تنها بماند و به تنهایی سرگرم شود.

🔗 بیشتر بخوانید: افت سختی خون سریع: ۸ راهکار سریع و درمان خانگی_آفتاب وطن

علل رفتارهای کنترل‌گرانه والدین

۱. ترس از عواقب ناگوار

تمام والدین آرزو می‌کنند فرزندانشان همیشه شاد و موفق باشند، اما ویژگی والدین کنترل‌گر این است که دائماً از طرد شدن یا شکست خوردن فرزند وحشت کرده‌اند و می‌خواهند به هر قیمتی از این رویدادها پیشگیری کنند. اگرچه شکست تجربه‌ای تحقیرآمیز نیست، همین اشتباهات و چالش‌ها مهم‌ترین عامل پیروزی و افزایش تاب‌آوری افراد محسوب می‌شوند. والدین کنترل‌گر می‌خواهند از هر اتفاق بدی پیشگیری کنند، در حالی که نمی‌دانند این کار چقدر به شخصیت فرزندشان آسیب می‌زند.

۲. حس اضطراب

نگرانی در حوزه‌های مختلف از جمله اقتصاد، بازار کار و مشکلات اجتماعی، والدین را وادار می‌کند تا برای حفاظت از فرزندان مدام در زندگی آن‌ها مداخله کنند. این حس اضطراب و نگرانی باعث می‌شود والدین باور کنند می‌توانند فرزندان را از تمام آسیب‌ها در امان نگاه دارند، در حالی که این باور صحیح نیست.

🔗 بیشتر بخوانید: سنگ آمیتیست؛ مزایا، موارد منفعت گیری و نحوه مراقبت

۳. جبران بیش از حد

والدینی که در کودکی بی‌توجهی شده‌اند یا نادیده گرفته شده‌اند، ممکن است برای جبران این رفتارها، فرزندان خود را بیش از حد کنترل کنند.

۴. تأثیرپذیری از والدین دیگر

بعضی اوقات برخی والدین با دیدن والدین هلیکوپتری دیگر و دقت‌های بیش از حد آن‌ها، عذاب وجدان می‌کنند و فکر می‌کنند خود والدین خوبی نیستند، بنابراین برای جبران سعی می‌کنند به والدین هلیکوپتری تبدیل شوند.

تأثیرات منفی رفتارهای والدین کنترل‌گر

بسیاری از والدین کنترل‌گر در ابتدا با هدف مراقبت و دقت به فرزند این سبک را آغاز می‌کنند، اما با گذشت زمان رفتارهای نظارتی آن‌ها افزایش می‌یابد و می‌خواهند در تمام فعالیت‌های مربوط به فرزند دخالت داشته باشند. در ادامه چند مورد از مهم‌ترین تأثیرات منفی این سبک را بررسی می‌کنیم.

۱. افت اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس فرزند

مشکل عمده فرزندپروری بیش از حد کنترل‌گرانه نتایج معکوس دارد. والدین کنترل‌گر مدام برای بهبود عملکرد فرزند در فعالیت‌های گوناگون مداخله می‌کنند و انجام بیش از حد این کار حس این را به فرزند منتقل می‌کند که «والدینم به من اعتماد کافی برای انجام این کار را ندارند.» و اعتمادبه‌نفس کودک دچار خدشه می‌شود.

۲. تقویت نشدن استعدادهای مقابله‌ای فرزند

اگر والدین در تمام شکست‌ها و لحظات ناگوار کنار فرزند باشند یا برای پیشگیری از اتفاقات بد مدام در حال اقدام باشند، کودک کی یاد می‌گیرد که شکست‌های خود را درک کند، با آن‌ها کنار بیاید و برای پیشرفت تلاش کند؟ والدین هلیکوپتری مانع از تقویت استعدادهای مقابله‌ای در فرزند می‌شوند. بر اساس پژوهشی در سال ۲۰۱۸، والدینی که بیش از حد بر رفتارهای فرزند نظارت می‌کنند، توانایی شناسایی و تنظیم احساسات را از فرزندان سلب می‌کنند.

۳. افزایش اضطراب فرزند

بر اساس پژوهشی منتشر شده در مجله مطالعات کودک و خانواده، نظارت بیش از حد والدین کنترل‌گر علت افزایش اضطراب و افسردگی در کودکان است.

۴. گسترش نیافتن مهارت‌های زندگی

والدینی که همیشه برای بستن کفش‌ها، جمع کردن بشقاب، مرتب کردن اتاق و یادآوری تکالیف حاضرند، در ظاهر والدینی همراه و حمایتی به نظر می‌رسند، اما در واقعیت کنترل‌گری بیش از حد مانع از استقلال و یادگیری مهارت‌های زندگی فرزندان می‌شود.

۵. ممانعت از کارآمدی شخصی فرزند

به جای آموزش روش درست دفاع از خود، والدین هلیکوپتری خود در عمل وارد می‌شوند و از فرزند دفاع می‌کنند. آیا این والدین در تمام مراحل زندگی فرزند کنار او خواهند بود؟ این کودکان بزرگ می‌شوند و در مدرسه و محیط کار نمی‌توانند به خوبی با چالش‌ها مقابله کنند. والدین کنترل‌گر در بزرگسالی فرزندان هم دست از سر آن‌ها برمی‌دارند و با رفتارهای نظارتی بیش از حد به اعتمادبه‌نفس آن‌ها آسیب می‌زنند.

دکتر دبورا گیلبوا، متخصص فرزندپروری، می‌گوید: «باید همیشه به دنبال زمان‌هایی باشیم که یک قدم از حل مشکلات فرزندمان عقب‌نشینی کنیم. اجازه دادن به فرزند برای حل مسائل و یافتن راه‌حل، باعث می‌شود انعطاف‌پذیر و بااعتمادبه‌نفس بزرگ شود.»

جنبه‌های مثبت فرزندپروری هلیکوپتری

اگرچه اصطلاح والدین هلیکوپتری معمولاً به صورت تحقیرآمیز به کار می‌رود، این سبک کاملاً بد نیست. فرزندان والدین هلیکوپتری معمولاً به موقع می‌رسند، تکالیف را انجام می‌دهند و در چارچوب مشخصی حرکت می‌کنند. این والدین مایل‌اند همیشه از پیشرفت تحصیلی فرزند آگاه باشند و در صورت کاهش نمرات، هر تلاشی برای حمایت از او انجام می‌دهند. این حمایت در تمام حوزه‌های زندگی جریان دارد و والدین هلیکوپتری برای حل مشکلات فرزندان تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند.

اهمیت دادن به سلامت جسم و روان فرزند بسیار خوب است، اما مهم‌تر این است که در کنار این حمایت، فضایی برای رشد، یادگیری مهارت‌های جدید و مقابله با شکست به فرزند بدهید.

تجربیات بزرگ‌سالانی که والدین هلیکوپتری داشته‌اند

محققان دانشگاه مری واشنگتن در نظرسنجی از افرادی که والدین کنترل‌گر داشتند، خواستند احساسات خود را درباره این سبک تربیتی بیان کنند. برخی از نظرات عبارتند از:

• «اکثر اوقات مضطربم و حس ناامنی مبهمی تمام وجودم را فرا می‌گیرد.»
• «در تمام موقعیت‌های شغلی مدام نگرانم که اشتباهی مرتکب شوم و باعث ناامیدی دیگران شوم. این حس واقعاً اذیت‌کننده است.»
• «والدین هلیکوپتری من همیشه انتظاراتی بیش از توان من دارند و نمی‌پذیرند که من فرد بالغی شده‌ام.»
• «من با مادری کنترل‌گر بزرگ شدم و به معنی واقعی هیچ مهارتی یاد نگرفتم. اکنون فردی ۴۰ ساله‌ام که هیچ اعتمادبه‌نفسی ندارد و مدام حس بی‌ارزشی می‌کند.»

می‌بینید؟ با وجود اینکه والدین کنترل‌گر فکر می‌کنند این بهترین روش پرورش است، فرزندان با آن‌ها موافق نیستند و هر کدام به نحوی از زندگی خود ناراضی‌اند.

چگونه والدین کنترل‌گر نباشیم؟

آیا شما والدین کنترل‌گرید یا همسرتان؟ در این بخش نحوه مقابله با این سبک و پیشگیری از رفتار کنترل‌گرانه را بررسی می‌کنیم.

۱. مانع استقلال فرزندتان نشوید

استقلال کودک فرایندی تدریجی است. اغلب از دوران کودکی این جملات را می‌شنوید: «می‌خواهم خودم انجام دهم» یا «من می‌توانم». بیان این جملات بیان نیاز به استقلال و اولین قدم به سمت خودمختاری است. با نظارت غیرمستقیم به فرزند اجازه دهید کارهای شخصی را خود انجام دهد؛ حتی اگر صدها بار اشتباه کند و شکست بخورد. به فرزند آزادی مناسب با سن دهید. این کار به فرزند نشان می‌دهد که به او اعتماد دارید و رشد فردی‌اش را محترم می‌شمارید. با تکرار واگذاری کارها به فرزند، هم استقلال او افزایش می‌یابد و هم شما از نقش والدگری کنترل‌گر فاصله می‌گیرید.

۲. به فرزندتان اجازه دهید نظراتش را بیان کند

تمایلات گوناگون در وجود هر انسان نهادینه شده. به همین دلیل سبک غذا خوردن، خوابیدن و بازی کردن هر کودک با دیگری متفاوت است. کودکان از سال اول زندگی، حتی قبل از توانایی گفتار، با اشاره و حرکات شما را با سرگرمی‌ها، بازی‌ها و غذاهای مورد علاقه آشنا می‌کنند. به فرزند اجازه دهید درباره علاقه‌مندی‌هایش صحبت کند و نظراتش را ابراز نماید.

۳. به فرزندتان حق انتخاب دهید

کودکان باید همه چیز را بیاموزند، از جمله نحوه انتخاب‌های عاقلانه. از سال‌های اولیه به کودک حق انتخاب دهید. مثلا بپرسید: «برای میان‌وعده دوست داری چه چیزی بخوری؟» یا «کدام لباس را می‌خواهی بپوشی؟»

از طریق این آزمون و خطا، علاوه بر دادن اعتمادبه‌نفس کافی برای انتخاب‌های درست، خودتان هم از نقش ناظر مداوم فاصله می‌گیرید.

۴. انتظارات از پیش تعیین شده خود را کنار بگذارید

مهم‌ترین قدم در جهت کاهش رفتارهای کنترل‌گرانه، رها کردن انتظارات بی‌جاست. هر پدر و مادری برای فرزندش امید و آرزوهایی دارد. اما آیا تا به حال فکر کرده‌اید که با تلاش برای جهت‌دهی به فرزند و برآوردن انتظارات خود، او را از علایق و استعدادهایش دور می‌کنید؟

به فرزند حمایت کنید تا علایق و استعدادهایش را کشف کند و در صورت نیاز راهنمایی کنید. این کار بهترین شکل نشان‌دهنده این است که شما به علایق او اهمیت می‌دهید و در هر شرایطی کنارش هستید.

کلام پایانی

والدین کنترل‌گر با هدف پیشگیری از شکست و ناامیدی فرزندان، مدام بر او نظارت می‌کنند و مانند هلیکوپتری در حال پرواز، تمام رفتارها و فعالیت‌های فرزند را در نظر می‌گیرند. شما با جوانب منفی این سبک آشنا شدید؛ اگر تا به حال والدین هلیکوپتری بوده‌اید، سعی کنید با قدم‌های کوچک تدریجی کنترل مداوم را رها کنید و به پرورش استقلال فرزند حمایت کنید.

آیا شما هم نشانه‌های والدین کنترل‌گر را دارید؟ به نظرتان این سبک تربیتی چه جوانب مثبت و منفی دیگری دارد؟ لطفاً نظرات و تجربیات ارزشمند خود را با ما و دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.