فهرست کامل داروهای ضدافسردگی: انواع، نحوه عملکرد و عوارض سوءمصرف

افسردگی یک تجربه ناخوشایند است که اکثریت ما حداقل یک‌بار در طول زندگی با آن روبرو شده‌ایم. این اختلال رایج روانی معمولاً در اوایل بزرگسالی آغاز می‌شود و در زنان شایع‌تر است، هرچند می‌تواند در هر سنی و برای هر فردی پیش آید. راهکارهای متنوعی برای کنترل و بهبود افسردگی وجود دارد که دارودرمانی یکی از مهم‌ترین آن‌هاست.

داروهای ضدافسردگی تنوع بسیار زیادی دارند و اثربخشی آن‌ها از فرد به فرد متفاوت است. به همین دلیل پزشکان برای یافتن داروی مناسب یک بیمار خاص، عوامل و متغیرهای متعددی را در نظر می‌گیرند.

🔗 بیشتر بخوانید: تاندون آشیل؛ رایج‌ترین صدمه‌ها، روش تشخیص و درمان

با توجه به اینکه افسردگی بر عملکرد مغز اثر می‌گذارد، داروهای مرتبط با درمان آن نیز بر بستر مغزی عمل می‌کنند. داروهای رایج ضدافسردگی در کاهش علائم موثرند؛ با این حال گزینه‌های درمانی دیگر نیز وجود دارند که بر اساس تشخیص پزشک می‌توان از آن‌ها بهره گرفت.

اگر سوالی درباره مکانیسم عملکرد داروهای ضدافسردگی دارید، باید بدانید که این داروها با تنظیم مواد شیمیایی خاص در مغز (انتقال‌دهنده‌های عصبی) اثر می‌گذارند. به‌طور کلی داروهای ضدافسردگی به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. رایج‌ترین این گروه‌ها عبارتند از:

🔗 بیشتر بخوانید: چطور با عدم قطعیت زندگی کنیم؟_آفتاب وطن

• مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)
• مهارکننده‌های بازجذب سروتونین-نوراپی‌نفرین (SNRIs)
• داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCAs)
• داروهای ضدافسردگی چهار‌حلقه‌ای
• مسدودکننده‌های بازجذب دوپامین
• آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۱A
• آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۲
• آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۳
• مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOIs)

علاوه بر این گروه‌ها، داروهای دیگر ضدافسردگی نیز با مکانیسم‌های متفاوت وجود دارند. برخی مکمل‌های طبیعی نظیر خارمریم نیز می‌توانند در درمان افسردگی مفید باشند. در ادامه به تشریح هر یک از این داروها و عوارض جانبی آن‌ها می‌پردازیم.

مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)

🔗 بیشتر بخوانید: ایگو چیست؟ تببین نهاد، خود و فراخود در شخصیت انسان

مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) پرکاربردترین دارو برای درمان افسردگی هستند. این گروه از داروها چگونه کار می‌کنند؟ عدم تعادل سروتونین (یک انتقال‌دهنده عصبی) می‌تواند در بروز افسردگی نقش بسزایی داشته باشد. در این میان SSRIs با کاهش بازجذب سروتونین در مغز، سطح این ماده شیمیایی را افزایش می‌دهند. در نتیجه سیگنال‌های عصبی به شکلی مؤثری‌تر منتقل شده و علائم افسردگی بهبود می‌یابد. انواع SSRIs شامل:

• سرترالین (زولوفت)
• فلوکستین (پروزاک، سارافم)
• سیتالوپرام (سلکسا)
• اسسیتالوپرام (لکساپرو)
• پاروکستین (پاکسیل، پکسیوا، بریزدل)
• فلووکسامین (لواکس)

عوارض جانبی رایج SSRIs عبارتند از:

• حالت تهوع
• اختلال در خواب
• عصبی بودن
• لرزش
• مشکلات جنسی

مهارکننده‌های بازجذب سروتونین-نوراپی‌نفرین (SNRIs)

SNRIs گروه دیگری از داروهای ضدافسردگی هستند. این داروها با افزایش سطح دو انتقال‌دهنده عصبی مهم در مغز، یعنی سروتونین و نوراپی‌نفرین، عمل می‌کنند. در واقع این دو ماده شیمیایی در تنظیم حال و هوا نقش کلیدی ایفا می‌کنند. SNRIs با بالا بردن سطح این انتقال‌دهنده‌ها به بهبود علائم افسردگی مانند غمگینی، بی‌انرژی‌ای و از دست دادن علاقه به فعالیت‌ها کمک می‌کنند. از داروهای این دسته می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• دسوونلافاکسین (پرستیق، خده‌زلا)
• دولوکستین (سیمبالتا)
• لوومیلناسیپران (فتیما)
• ونلافاکسین (اِفِکسور)

دولوکستین علاوه بر اثرات خود بر افسردگی، در تسکین درد نیز موثر است. این دارو با افزایش سروتونین و نوراپی‌نفرین در مغز، علاوه بر بهبود حال و هوا، شدت درد را نیز کاهش می‌دهد. بدانید که درد مزمن می‌تواند یکی از عوامل شکل‌گیری یا تشدید افسردگی باشد. در برخی موارد افراد افسرده حساسیت بیشتری نسبت به درد دارند و در این مواقع SNRIs می‌توانند سودمند باشند. با این حال این دسته از داروها نیز عوارضی دارند که از جمله آن‌ها:

• حالت تهوع
• خواب‌آلودگی
• خستگی
• یبوست
• خشکی دهان

داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCAs)

داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCAs) زمانی تجویز می‌شوند که درمان‌های اولیه مانند SSRIs اثربخش نباشند. مکانیسم دقیق تأثیر TCAها در درمان افسردگی تا به امروز به‌طور کامل شناخته نشده است. با وجود این، این داروها نیز با افزایش سطح انتقال‌دهنده‌های عصبی سروتونین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند. آیا می‌دانید کدام داروهای ضدافسردگی به این گروه تعلق دارند؟ برخی از آن‌ها عبارتند از:

• آمی‌تریپتیلین (اِلاویل)
• آموکساپین (اسندین)
• کلومیپرامین (انافرانیل)
• دزیپرامین (نورپرامین)
• دوکسپین (سایلنور)
• ایمی‌پرامین (توفرانیل)
• نورتریپتیلین (پاملور)
• پروتریپتیلین (ویوکتیل)
• تریمیپرامین (سورمونتیل)

عوارض جانبی TCAs شامل موارد زیر است:

• یبوست
• خشکی دهان
• خستگی
• تاری دید

در موارد نادری ممکن است پس از مصرف TCAs عوارض شدیدی نظیر موارد زیر نیز مشاهده شود:

• فشار خون پایین
• ضربان قلب نامنظم
• تشنج

داروهای ضدافسردگی چهارحلقه‌ای

داروهای ضدافسردگی چهارحلقه‌ای (تتراسایکلیک) همانند ماپروتیلین (لودیومیل) یکی دیگر از داروهای برای درمان افسردگی و اضطراب هستند. مکانیسم اثر این داروها بر پایه متعادل‌سازی انتقال‌دهنده‌های عصبی است و بدین‌ترتیب به کاهش علائم افسردگی کمک می‌کند. با این وجود انتخاب و مصرف این داروها نیز باید تحت نظر پزشک متخصص انجام شود زیرا مانند سایر داروهای ضدافسردگی می‌توانند عوارض جانبی خاص خود را داشته باشند. از جمله عوارض این دارو می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خواب‌آلودگی
• ضعف
• سبکی سر
• سردرد
• تاری دید
• خشکی دهان

مسدودکننده‌های بازجذب دوپامین

مسدودکننده‌های بازجذب دوپامین مانند بوپروپیون از دیگر داروهای مناسب افسردگی هستند که با کاهش بازجذب مجدد دوپامین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند. این داروها عمدتاً برای درمان افسردگی، اختلال عاطفی فصلی و رها کردن سیگار مفید واقع می‌شوند. عوارض این دسته از داروها عبارتند از:

آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۱A

ویلازدون (وییبرید) یک داروی ضدافسردگی از دسته آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۱A است. سازوکار اثرگذاری این دارو نیز بر پایه متعادل‌سازی سطح سروتونین و سایر انتقال‌دهنده‌های عصبی است. با این حال خوب است بدانید که ویلازدون معمولاً در خط اول برای درمان افسردگی تجویز نمی‌شود. این دارو بیشتر زمانی تجویز می‌شود که درمان‌های دیگر اثربخش نبوده باشند یا عوارض جانبی قابل‌توجهی برای بیمار داشته باشند. این دارو هم بی‌عوارض نیست و از عوارض جانبی آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• حالت تهوع
• استفراغ
• مشکل خواب

آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۲

نفازودون و ترازودون دو دارویی هستند که برای درمان افسردگی به کار می‌روند. این داروها آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۲ شناخته می‌شوند. با توجه به تاریخ شکل‌گیری این داروها، می‌توان گفت آن‌ها در دسته داروهای قدیمی ضدافسردگی قرار می‌گیرند. مکانیسم داروهای دسته آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۲ بر پایه تغییر در تعادل مواد شیمیایی مغز است که به بهبود علائم افسردگی کمک می‌کند. از جمله عوارض این داروها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خواب‌آلودگی
• سرگیجه
• خشکی دهان

آنتاگونیست‌های گیرنده ۵-HT۳

وورتیوکستین (برینتلیکس) یک داروی ضدافسردگی است که بر گیرنده‌های سروتونینی در مغز تأثیر می‌گذارد. این دارو با مسدود کردن گیرنده‌های ۵-HT۳ به تنظیم فعالیت مواد شیمیایی مغز کمک کرده و در نتیجه به بهبود علائم افسردگی می‌انجامد. عوارض جانبی رایج این دارو شامل موارد زیر است:

• مشکلات جنسی
• حالت تهوع

مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOIs)

مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOIs) از قدیمی‌ترین داروهای ضدافسردگی هستند. شیوه کار این داروها بر پایه افزایش سطح انتقال‌دهنده‌های عصبی همانند نوراپی‌نفرین، دوپامین و سروتونین است که با مهار آنزیم مونوآمین اکسیداز محقق می‌شود. داروهای این دسته برای درمان افسردگی موثرند اما به دلیل تداخلات دارویی زیاد با سایر داروها و برخی مواد غذایی، کمتر تجویز می‌شوند. علاوه بر این ترکیب MAOI با سایر داروهای ضدافسردگی نیز می‌تواند عوارض جدی داشته باشد. از جمله داروهای این گروه عبارتند از:

• ایزوکاربوکسازید (مارپلن)
• فنلزین (ناردیل)
• سلژیلین (اِمزام)
• ترانیل‌سیپرومین (پارنت)

از مهم‌ترین عوارض مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOIs) می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• حالت تهوع
• سرگیجه
• خواب‌آلودگی
• مشکل خواب
• بی‌قراری

گزینه‌های طبیعی برای درمان افسردگی

با وجود اینکه داروهای بسیاری برای درمان و کنترل افسردگی وجود دارند، تعداد زیادی از افراد به جستجوی جایگزین‌های طبیعی برای درمان افسردگی می‌پردازند. برخی از این گزینه‌های طبیعی را به‌عنوان مکمل درمان‌های دارویی مفید می‌دانند و برخی دیگر آن‌ها را مکمل در نظر می‌گیرند. در ادامه دو مورد از این گزینه‌های طبیعی را به شما معرفی می‌کنیم که البته این موارد نیز باید فقط و فقط بعد از تأیید پزشک مصرف شوند؛ این دو مورد عبارتند از:

خارمریم

یکی از گیاهانی که از آن برای درمان افسردگی استفاده می‌شود، خارمریم است. خارمریم از گذشته تا کنون برای درمان برخی بیماری‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال خوب است بدانید که مطالعات علمی در رابطه با اثربخشی خارمریم در درمان افسردگی، نتایج متناقضی را نشان داده‌اند. برخی تحقیقات حاکی از اثرات مثبت خفیف این گیاه هستند اما برخی دیگر چنین نتایجی را نشان نداده‌اند. دقت داشته باشید که خارمریم می‌تواند با داروهای دیگر تداخل داشته باشد و عوارض جانبی جدی ایجاد کند. از جمله داروهایی که خارمریم با آن‌ها تداخل دارد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• داروهای ضدتشنج
• سیکلوسپورین
• برخی از داروهای قلب
• برخی از داروهای سرطان
• برخی از داروهای HIV
• استاتین‌های خاص
• قرص‌های ضدبارداری
• وارفارین (کومادین)
• داروهای ضدافسردگی نسخه‌ای

اس-آدنوزیل ال متیونین

اس-آدنوزیل ال متیونین یا SAMe، ترکیبی طبیعی است که به‌عنوان مکملی برای درمان افسردگی در نظر گرفته می‌شود. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که SAMe تا حدی در بهبود علائم افسردگی، به‌ویژه در موارد خفیف تا متوسط، موثر است. بیشترین اثربخشی این مکمل در دوره‌های درمانی نزدیک به شش هفته مشاهده می‌شود. با این وجود شایان ذکر است که اثربخشی SAMe در همه افراد یکسان نیست، زیرا به عوامل مختلفی از جمله شدت افسردگی و ویژگی‌های فردی بستگی دارد.

قطعاً با وجود این یافته‌ها، تا به امروز نیز نیاز به تحقیقات بیشتری در این حوزه وجود دارد تا بتوان به‌طور قطعی در رابطه با مکانیسم دقیق تأثیر SAMe و تداخل آن با سایر داروها اظهار نظر کرد. بهتر است قبل از استفاده از هرگونه مکمل با پزشک خود مشورت کنید. دقت داشته باشید که این مکمل نیز می‌تواند عوارضی داشته باشد که شامل موارد زیر است:

انتخاب داروی مناسب افسردگی

یافتن داروی ضدافسردگی مناسب یک امر کاملاً تخصصی است. دقت داشته باشید که هر فرد به‌شکل متفاوتی به افسردگی پاسخ می‌دهد و در نتیجه دارویی که برای یک نفر موثر است، ممکن است برای فرد دیگر مناسب نباشد. بنابراین انتخاب داروی مناسب افسردگی فقط و فقط باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

یادآوری می‌شود که عوامل بسیاری در انتخاب داروی ضدافسردگی موثر هستند. شرایط کلی سلامت فرد، سایر داروهای مصرفی، عوارض جانبی احتمالی، هزینه دارو و تعداد یا زمان مورد نیاز برای مصرف در این انتخاب اهمیت دارند.

عوارض جانبی سوءمصرف داروهای افسردگی

همان‌قدر که داروهای افسردگی می‌توانند در درمان این بیماری موثر باشند، اگر آن‌ها را به‌شکل خودسرانه مصرف کنید یا سوءمصرف داشته باشید، دچار عوارض مختلفی خواهید شد. استفاده نادرست از این داروها یا خارج از نظارت پزشک، می‌تواند اثرات منفی زیادی بر سلامت جسمانی بگذارد. برخی از عوارض جانبی سوءمصرف داروهای افسردگی و مصرف خودسرانه آن‌ها عبارتند از:

سندرم سروتونین

سوءمصرف داروهای ضدافسردگی، به‌ویژه وقتی که با مصرف داروهای دیگر همراه باشد، می‌تواند عوارض جدی مانند سندرم سروتونین را به همراه داشته باشد. این سندرم در اثر افزایش بیش از حد سطح سروتونین در بدن شکل می‌گیرد. علائم سندرم سروتونین گوناگون است و می‌تواند از گیجی و انقباضات عضلانی خفیف گرفته تا تشنج و ضربان قلب نامنظم و حتی بیهوشی شدید را شامل شود.

هیپوناترمی

هیپوناترمی، یکی دیگر از نتایج مصرف خودسرانه داروهای افسردگی است. در هیپوناترمی سطح سدیم خون به شدت کاهش می‌یابد. این عارضه معمولاً در افراد مسن که از داروهای ضدافسردگی استفاده می‌کنند، مشاهده می‌شود. علائم هیپوناترمی نیز گوناگون بوده و شامل سردرد، درد عضلانی، بی‌قراری و حتی تشنج می‌شود.

دیابت

مصرف خودسرانه داروهای ضدافسردگی علاوه بر عوارض جانبی گوناگون، می‌تواند خطر بروز بیماری‌های دیگر را هم افزایش دهد. یکی از این خطرات افزایش احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ است. مطالعات نشان می‌دهند افرادی که از داروهای ضدافسردگی به‌ویژه در طولانی‌مدت استفاده می‌کنند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به دیابت قرار می‌گیرند.

افکار خودکشی

مصرف خودسرانه داروهای ضدافسردگی یا سوءمصرف آن‌ها به‌ویژه در مراحل اولیه درمان، عوارض جانبی ناخواسته‌ای را به همراه خواهند داشت. یکی از مهم‌ترین و خطرناک‌ترین این عوارض، появ یا تشدید افکار خودکشی است. قطعاً این افکار لزوماً به معنای تمایل فرد به خودکشی نیست و در اصل به علت تغییرات شیمیایی در مغز در ابتدای فرآیند درمان رخ می‌دهد.

منبع: Antidepressants: Types, Side Effects, Effectiveness, and More