بوی مهر و حساب‌وکتاب خانواده‌ها؛ هزینه تحصیل چندفرزندی‌ها چقدر است؟
روزهای پایانی تابستان که فرا می‌رسد، بوی مهر به آرامی در شهرها پیچیده می‌شود؛ از خرید کیف، کفش و دفتر گرفته تا آمادگی دانش‌آموزان برای آغاز سال تحصیلی نو. اما در پشت این حال‌وهوای مهر، برای بسیاری از خانواده‌ها یک دغدغه جدی نیز وجود دارد؛ تأمین هزینه‌هایی که با آغاز مدارس هر سال به سبد هزینه خانوار اضافه می‌گردند.
شروع هزینه‌ها از لوازم‌التحریر
مخارج از همان خریدهای اولیه آغاز می‌شود؛ دفتر، مداد، خودکار، مدادرنگی، پاک‌کن، تراش، جامدادی و سایر لوازم‌التحریر. بررسی قیمت‌ها در بازار نشان می‌دهد قیمت یک دفتر ۵۰ یا ۱۰۰ برگه بین ۲۸۰ تا ۴۰۰ هزار تومان متغیر است و دفترهای کلاسوری و فنری نیز از حدود ۴۰۰ هزار تا ۷۰۰ هزار تومان قیمت دارند.
مدادرنگی نیز بسته به برند و تعداد رنگ، از حدود ۱۵۰ هزار تومان تا نزدیک یک میلیون تومان فروش می‌رسد. در مجموع، یک سبد ساده از لوازم‌التحریر شامل مداد، خودکار، مدادرنگی، پاک‌کن، تراش، جامدادی، دفتر و سایر اقلام مورد نیاز یک دانش‌آموز، می‌تواند حدود ۳ میلیون و ۳۷۰ هزار تومان هزینه داشته باشد.
این در حالی است که هزینه‌هایی چون لباس فرم، کیف و کفش، سرویس مدرسه و سایر مخارج آموزشی هنوز به این رقم اضافه نشده‌اند؛ هزینه‌هایی که با افزایش تعداد فرزندان، برای هر فرزند به طور جداگانه تکرار می‌شوند.
وقتی هزینه تحصیل با تعداد فرزندان چند برابر می‌شود
برای خانواده‌ای که یک فرزند محصل دارد، پرداخت این هزینه‌ها یک بار اتفاق می‌افتد، اما خانواده‌ای با دو یا سه فرزند باید همین هزینه‌ها را برای هر یک از فرزندان جداگانه بپردازد. به همین دلیل، آغاز سال تحصیلی برای خانواده‌های چندفرزندی می‌تواند به معنای چند برابر شدن مخارج باشد.
یکی از مادران که دو فرزند ۸ و ۱۴ ساله دارد، درباره هزینه‌های امسال مدرسه فرزندانش می‌گوید: «برای لباس فرم بچه‌ها حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ تا ۳ میلیون تومان هزینه کردم.» اما هزینه‌های مدرسه تنها به خریدهای ابتدای سال محدود نمی‌شود. در طول سال نیز هزینه‌هایی مانند تغذیه، لباس و کفش، سرویس مدرسه، کلاس‌های آموزشی و سایر مخارج تحصیلی به هزینه‌های خانواده اضافه می‌گردد.
در واقع، وقتی تعداد فرزندان بیشتر می‌شود، تنها تعداد دانش‌آموزان یک خانواده افزایش نمی‌یابد؛ بلکه بسیاری از هزینه‌های آموزشی و تربیتی نیز برای هر فرزند به صورت جداگانه تکرار می‌شود.
جمع‌بندی هزینه‌های اولیه برای دو فرزند
بر اساس هزینه‌های اشاره‌شده در این گزارش، تنها سبد اولیه لوازم‌التحریر برای هر دانش‌آموز حدود ۳ میلیون و ۳۷۰ هزار تومان برآورد می‌شود. اگر همین هزینه برای دو فرزند محاسبه گردد، خانواده باید حدود ۶ میلیون و ۷۴۰ هزار تومان برای لوازم‌التحریر کنار بگذارد.
لباس فرم نیز برای هر فرزند حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ تا ۳ میلیون تومان هزینه دارد؛ بنابراین برای یک خانواده دوفرزندی، تنها هزینه لباس فرم حدود ۵ تا ۶ میلیون تومان خواهد بود. در مجموع، فقط با احتساب لوازم‌التحریر و لباس فرم همین دو فرزند، هزینه خانواده به حدود ۱۱ میلیون و ۷۴۰ هزار تا ۱۲ میلیون و ۷۴۰ هزار تومان می‌رسد؛ آن هم پیش از محاسبه هزینه‌هایی مانند سرویس مدرسه، تغذیه، کلاس‌های آموزشی و سایر مخارجی که در طول سال به خانواده اضافه می‌شود.
البته این ارقام مربوط به نمونه همین خانواده است و نمی‌توان آن را میانگین هزینه همه خانواده‌ها دانست؛ اما همین نمونه نشان می‌دهد که با افزایش تعداد فرزندان، هزینه آموزش نیز به شکل قابل توجهی افزایش می‌یابد.
هزینه‌ای که فقط به شهریور ختم نمی‌شود
هزینه تحصیل فرزندان یک هزینه مقطعی نیست که با خرید دفتر و لباس فرم در ابتدای مهر به پایان برسد. خانواده‌ها در طول سال با هزینه‌های گوناگونی روبرو هستند؛ از تغذیه و سرویس مدرسه گرفته تا کلاس‌های آموزشی و وسایل مورد نیاز دانش‌آموز.
در چنین شرایطی، مسئله تنها قیمت یک دفتر یا یک دست لباس فرم نیست؛ مسئله مجموعه هزینه‌هایی است که خانواده برای سال‌ها آموزش و تربیت هر فرزند پرداخت می‌کند. از طرف دیگر، در شرایطی که سیاست‌های جمعیتی کشور بر افزایش فرزندآوری تأکید دارد، این سؤال مطرح می‌شود که هزینه‌های آموزش و تربیت فرزندان تا چه اندازه در حمایت‌های اقتصادی از خانواده‌ها دیده شده است و یک خانواده چندفرزندی برای تأمین هزینه تحصیل فرزندانش با چه فشاری روبروست.
اینجاست که «بوی مهر» برای برخی خانواده‌ها با نگرانی از هزینه‌های نوین همراه می‌شود؛ هزینه‌هایی که هر سال تکرار می‌شوند و با افزایش تعداد فرزندان، سهم بیشتری از درآمد خانوار را به خود اختصاص می‌دهند.
آموزش و پرورش؛ حلقه‌ای که نباید از آن غافل شد
اما ماجرای فرزندآوری تنها به هزینه‌های پوشک، شیر و درمان ختم نمی‌شود. چند سال بعد، پای بچه به مدرسه می‌رسد و هزینه‌های آموزش و تربیت نیز به سبد خانواده اضافه می‌گردد.
فاطمه عاطفی، جامعه‌شناس و معلم مدارس دولتی و غیردولتی در گفتگو با خبررسان، با اشاره به نقش آموزش و پرورش در سیاست‌های جمعیتی معتقد است در کنار حمایت از خانواده برای فرزندآوری، باید به شرایط آموزش و تربیت فرزندان نیز توجه شد.
وی می‌گوید آموزش و پرورش هم در آموزش خانواده‌ها و والدین نقش دارد و هم محیطی است که کودک بخش مهمی از سال‌های رشد خود را در آن سپری می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان مسئله فرزندآوری را از شرایط اقتصادی و آموزشی خانواده‌ها جدا کرد.
عاطفی با اشاره به افزایش مسئولیت‌های خانواده‌ها توضیح می‌دهد که خانواده‌ها گاهی از این نگران هستند که با افزایش تعداد فرزندان، نقش‌ها و مسئولیت‌های بیشتری بر دوش آنان قرار گیرد.
وی ادامه می‌دهد: اگرچه امروز پدران نیز بیش از گذشته در نگهداری و تربیت فرزندان مشارکت می‌کنند، اما همچنان بخش قابل توجهی از مسئولیت مراقبت از کودک بر عهده مادر است و مادران شاغل علاوه بر فشار اقتصادی، با کمبود وقت و انرژی برای رسیدگی به فرزندان مواجه‌اند.
این جامعه‌شناس می‌گوید در گذشته تعداد بیشتری از مادران خانه‌دار بودند، اما امروز بسیاری از مادران شاغل‌اند و ممکن است پیش از فرزندان از خانه خارج شوند و پس از یک روز کاری خسته به خانه بازگردند.
به گفته وی، خانواده‌های برخوردارتر می‌توانند بخشی از مسئولیت‌های مربوط به نگهداری، غذا، نظافت یا آموزش فرزندان را به دیگران بسپارند، اما خانواده‌هایی که از نظر اقتصادی در شرایط ضعیف‌تری قرار دارند، چنین امکانی ندارند.
مدرسه؛ هزینه‌ای که با مهر آغاز می‌شود اما تمام نمی‌شود
هزینه‌های مدرسه تنها به خریدهای ابتدای سال محدود نمی‌شود. خانواده‌ها در طول سال با هزینه‌هایی مانند سرویس، تغذیه، کلاس‌های آموزشی، وسایل مورد نیاز مدرسه و برنامه‌های مختلف روبرو هستند.
به گفته عاطفی، در برخی خانواده‌ها حتی هزینه‌های مربوط به برنامه‌های مدرسه، لباس فرم و سایر موارد می‌تواند رقم قابل توجهی ایجاد کند؛ به‌ویژه زمانی که خانواده چند فرزند محصل داشته باشد.
او با اشاره به هزینه لباس فرم می‌گوید اگر لباس فرم هر دانش‌آموز حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان باشد، خانواده‌ای با سه فرزند باید حدود ۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان تنها برای لباس فرم فرزندانش هزینه کند؛ رقمی که برای یک خانواده کارگری یا حقوق‌بگیر می‌تواند قابل توجه باشد. علاوه بر آن، لوازم‌التحریر، کتاب‌های کمک‌آموزشی، تغذیه و رفت‌وآمد نیز به این هزینه‌ها اضافه می‌شود.
وقتی هزینه آموزش فقط به دفتر و مداد محدود نیست
هزینه‌های آموزش تنها به خریدهای ابتدای سال محدود نمی‌شود. خانواده در طول سال با هزینه‌هایی مانند سرویس، تغذیه، کلاس‌های آموزشی، وسایل مورد نیاز مدرسه و برنامه‌های مختلف روبروست.
به گفته عاطفی، حتی تغذیه روزانه دانش‌آموزان نیز می‌تواند به یکی از هزینه‌های ثابت خانواده تبدیل شود. اگر برای هر کودک روزانه حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار تومان برای خوراکی در نظر گرفته شود، هزینه سه فرزند در طول یک ماه تحصیلی می‌تواند رقم قابل توجهی باشد؛ به‌خصوص اگر هزینه رفت‌وآمد نیز به آن اضافه گردد.
او همچنین به هزینه‌های جدیدتر آموزش مانند نیاز به تلفن همراه، تبلت یا رایانه برای کلاس‌ها و فعالیت‌های آموزشی اشاره می‌کند؛ هزینه‌ای که در خانواده‌های چندفرزندی ممکن است به تهیه چند وسیله برای چند کودک منجر شود.
از سوی دیگر، فشار اقتصادی تنها متوجه خانواده‌ها نیست و معلمان نیز بخشی از همین شرایط را تجربه می‌کنند. عاطفی معتقد است وقتی یک معلم خود با مشکلات اقتصادی و هزینه‌های زندگی مواجه است، نمی‌توان بدون توجه به این شرایط، انتظار داشت همه مسئولیت‌های تربیتی و آموزشی را به تنهایی بر عهده بگیرد.
در این میان، یک مثلث شکل می‌گیرد؛ مادر، معلم و کودک؛ سه ضلع مهمی که هر کدام با بخشی از فشارهای اقتصادی و اجتماعی مواجه‌اند.
برای همین، وقتی از خانواده‌های چندفرزندی صحبت می‌کنیم، باید به ابعاد دیگر این مسئله نیز توجه کنیم. فرزندآوری تنها یک تصمیم برای افزایش تعداد فرزندان نیست؛ تصمیمی است که ده‌ها مسئولیت به همراه دارد و نیازمند حمایت‌های لازم برای رشد، آموزش و تربیت فرزندان است.
تمامی این هزینه‌ها در حالی است که شهریه مدارس در این محاسبات لحاظ نشده است؛ هزینه‌ای که خود داستانی جدا دارد و می‌تواند بار مالی تحصیل را برای خانواده‌ها سنگین‌تر کند.