توهم چیست؛ انواع، علائم و روشهای درمان

توهم در روانشناسی به باواری قوی اشاره دارد که اگرچه فاقد هرگونه مستند یا شواهدی است، اما همچنان در ذهن فرد تداوم مییابد. این حالت اغلب در کنار اختلالات روانی همچون اسکیزوفرنی، اختلال دو قطبی یا افسردگی سنگین مشاهده میشود. مضامین توهم میتوانند طیف گستردهای از موضوعات را پوشش دهند و در برابر استدلالهای منطقی مقاومت زیادی نشان میدهند. در این مقاله به بررسی ماهیت توهم، انواع آن، علائم، علل و روشهای درمانی میپردازیم.
بیماری توهم چیست؟
افراد مبتلا به توهم فکری معمولاً معتقدند که مدام در حال تعقیب، نظارت یا کنترل توسط قوا یا اشخاص خارجی هستند، یا اینکه قابلیتهای استثنایی و ویژهای دارند. این باورها میتوانند بسیار آزاردهنده باشند و زندگی روزمره فرد را به شدت مختل کنند.
🔗 بیشتر بخوانید: بهترین کتاب تعبیر خواب کدام است؟_آفتاب وطن
توهمها گاه ساده و رایج و گاه عجیب و غیرمنتظره به نظر میرسند. مثالهای رایج عبارتند از: باور به اینکه فرد در حال تعقیب است، کسی عاشق او شده، یا همسرش خیانتی انجام میدهد. توهمهای عجیب نیز شامل مواردی است که محال به نظر میرسند، مانند ربوده شدن توسط موجودات بیگانه.
انواع توهم
در ادامه تنها چند نمونه از انواع گوناگون توهم ذکر شده است؛ شدت، تنوع و زمان وقوع این توهمها میتواند بر اساس شرایط و ویژگیهای هر فرد متفاوت باشد.
🔗 بیشتر بخوانید: سندرم ترنر؛ همهچیز درباره این اختلال ژنتیکی در دختران
۱. توهم اروتومانیا (خودمعشوقپنداری)
در این نوع فرد معتقد است که یک شخص مشهور یا دارای جایگاه اجتماعی بالا عاشق اوست. بیمار ممکن است تصور کند هنرمند یا شخصیت معروفی تمایل به نزدیکی به او دارد و تلاش میکند هر طوری با آن فرد ارتباط برقرار نماید.
۲. توهم خودبزرگبینی
شخص حس بیحدی از ارزشمندی دارد و خود را صاحب دانش، ثروت، توانایی یا قدرت فوقالعادهای میداند. مثلاً ممکن است باور کند که کشف مهمی کرده است یا از سوی نهادی خاص برای نجات جهان فرستاده شده. این فرد همیشه احساس میکند که قدرتی شگفتانگیز دارد و با خداوند یا مؤسسات ویژه ارتباط مستقیم برقرار دارد.
🔗 بیشتر بخوانید: بیشتر از ۱۰ علامت بیش فعالی در بزرگسالان: با اهمیت ترین علائم با درمان_آفتاب وطن
۳. توهم تعقیب و آزار
بیمار بر این باور است که اطرافیان یا اشخاص ناشناس جاسوسی او را انجام میدهند یا قصد خیانت به او را دارند. این توهم باعث میشود فرد دائماً نگران آسیبهایی از جانب دیگران باشد و این ترس زندگی او را دچار اختلال میکند.
۴. توهم حسادت
بدون وجود مستندات، فرد مطمئن است که شریک عاطفی یا همسرش در حال خیانت است. این فرد مدام فکر میکند که همسرش در غیابش با معشوق پنهان ملاقات دارد یا پیامهای عاشقانه با او رد و بدل میشود.
۵. توهم جسمانی (سوماتیک)
فرد دائماً حس بیماری میکند و معتقد است دچار اختلال یا بیماری خاصی است، در حالی که هیچ نشانه جسمانی xác thựcی برای بیماری وجود ندارد.
علائم توهم
علائم هشداردهنده توهم میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- اختلالات خواب
- بدگمانی نسبت به دیگران
- افکار و حرکات غیرعادی
- مشکل در برقراری ارتباط
- افکار یا ایدههای پارانوئید
- انزوای اجتماعی یا کاهش زمان سپریشده با دیگران
- مشکلات در مراقبت از بهداشت شخصی یا خودمراقبتی
علل توهم
هنوز توضیح دقیق و واحدی برای علت شکلگیری توهم وجود ندارد، اما محققان معتقدند چندین عامل در بروز این اختلال نقش دارند. در ادامه عوامل مؤثر را بررسی میکنیم.
۱. ژنتیک
ژنتیک یکی از مهمترین عوامل در بروز اختلالات روانی از جمله توهم است. احتمال ابتلا در افرادی که یک یا چند عضو خانوادهشان دچار چنین اختلالاتی بودهاند، بالاتر از دیگران است. برای مثال فرزندانی که والدینشان مبتلا به اختلال هذیانی یا اسکیزوفرنی هستند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
۲. اختلالات حسی
پژوهشها نشان میدهد هذیان و توهم در افراد دارای اختلال بینایی یا شنوایی شایعتر است. ناتوانی در درک صحیح محیط به دلیل مشکلات حسی میتواند پایه ادراک نادرست واقعیت را فراهم کند. البته این بدان معنی نیست که هر فرد نابینا یا ناشنوا حتماً دچار هذیان شود؛ بسیاری از این افراد هیچ مشکلی در حوزه اختلالات هذیانی ندارند.
۳. علل بیولوژیکی
مطالعات موردی متعدد بیانگر نقش عوامل بیولوژیکی در ایجاد توهم هستند. در پژوهشی در سال ۲۰۱۸، محققان شرایط افراد مبتلا به سکته مغزی را بررسی کردند و مشاهده کردند که افرادی که سکته کانونی در بخش راست قشر پیشپیشانی مغز داشتهاند، مبتلا به توهم شدهبودند. این ناحیه مغز با غدههای قاعدهای، گانگلیونهای پایه و سیستم لیمبیک در ارتباط است و ورودیهای نورونهای دوپامین مغز میانی را دریافت میکند. دوپامین انتقالدهنده عصبی است که در انگیزه، لذت و پاداش نقش دارد. اختلال در سیگنالدهی دوپامین میتواند individ را مستعد اسکیزوفرنی و روانپریشی نماید و در شکلگیری و پیشرفت توهم نقش بسزایی ایفا کند.
۴. عوامل محیطی
رایجترین عوامل محیطی که میتوانند در شکلگیری یا تشدید توهم موثر باشند عبارتند از:
- رویدادهای استرسزای زندگی: تجربیات صدمهزا یا پراسترس مانند سوءاستفاده، خشونت یا از دست دادن عزیزان میتواند احتمال ابتلا به توهم را افزایش دهد.
- انزوای اجتماعی: فقدان حمایت اجتماعی و منزوی بودن فرد میتواند زمینهساز توهم شود، زیرا افراد منزوی اجتماعی thường بیشتر دچار پارانویا و بیاعتمادی میگردند.
- مصرف مواد مخدر: بهویژه مصرف آمفتامینها یا مواد هالوسینوژن میتواند باعث توهم و هذیان در برخی افراد شود.
سایر عوامل
بر اساس پژوهشی در سال ۲۰۱۷، بسیاری از افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) دچار توهم شدهبودند، بهویژه توهم آزار و اذیت. علاوه بر اختلال هذیانی، اختلالات روانی دیگر نیز میتوانند در بروز توهم نقش داشته باشند.
درمان توهم
شناسایی انواع توهم و مداخله درمانی میتواند فرایندی چالشبرانگیز باشد، مخصوصاً اگر فرد مبتلا آگاهی از نادرست بودن باورهایش نداشته باشد. برخی بیماران برای آغاز درمان مقاومت نشان میدهند که این امر مداخله اولیه را دشوار میسازد.
در مواردی که توهم زندگی روزمره فرد را به شدت مختل نمیکند، ممکن است فرد ضرورت درمان را احساس نکند. در چنین مواقعی، رویکرد حمایتی و ملایم از سویfamili میتواند انگیزهی فرد را برای آغاز درمان افزایش دهد. مهم است با مهربانی و صبر به فرد نزدیک شویم و با متخصصان سلامت روان همکاری کنیم تا فرآیند درمان به خوبی پیش برود.
۱. دارودرمانی
معمولاً برای درمان توهم داروهای ضد روانپریشی (آنتیسایکوتیکها) تجویز میشوند. آنتیسایکوتیکهای کلاسیک (نسل اول) با مسدود کردن گیرندههای دوپامین در مغز عمل میکنند و از دهه ۱۹۵۰ برای درمان بیماریهای روانی به کار میروند. نمونههای رایج عبارتند از:
- کلرپرومازین
- فلوفنازین
- تیوتیکسین
- پرفنازین
- هالوپریدول
- تریفلوپرازین
آنتیسایکوتیکهای نسل دوم (آتیپیک) نوع جدیدی از داروها هستند که برای درمان اختلالات هذیانی نیز موثرند اما عوارض جانبی کمتری نسبت به نسل اول دارند. این داروها با مسدود کردن گیرندههای دوپامین و سروتونین عمل کرده و به نظر میرسد برای کنترل علائم توهم و اختلال هذیانی مؤثرتر باشند. مثالها:
- الانزاپین
- کلوزاپین
- آریپیپرازول
- آسناپین
- ایلوپریدون
- ریسپریدون
- کاریپرازین
- زیپراسیدون
گاهی برای کنترل اضطراب ناشی از توهم، داروهای ضدافسردگی مانند مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) نیز تجویز میگردند.
۲. رواندرمانی

رواندرمانی میتواند در کنار دارودرمانی یا بهصورت جداگانه برای مدیریت استرس ناشی از توهم به کار رود. انواع روشهای رواندرمانی موثر عبارتند از:
- درمان شناختی-رفتاری (CBT): تمرکز بر شناسایی و چالش دادن الگوهای فکری و رفتاری نادرست.
- درمان روانپویایی: کاوش الگوهای ناخودآگاه فکری و رفتاری برای كشف عوامل عاطفی و شناختی زمینهساز توهم.
- خانوادهدرمانی: کار بر الگوهای ارتباطی در خانواده که ممکن است در تداوم توهمها نقش داشته باشند.
- گروهدرمانی: اشتراک تجربه با افراد دیگر دارای چالشهای مشابه.
- درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT): استفاده از تکنیکهای پذیرش، ذهنآگاهی و تعهد به اقدامات ارزشمحور برای افزایش انعطافپذیری روانی.
مؤثرترین روش درمان بسته به نیازها و شرایط خاص هر فرد متفاوت است.
استراتژیهای مقابله با توهم
توسعه مهارتهای مقابلهای در کنار درمانهای تخصصی نقش مهمی در کنترل بهتر علائم توهم و اختلال هذیانی دارد. این مهارتها شامل:
- انجام فعالیتهای لذتبخش
- ذهنآگاهی برای ماندن در لحظه حال
- تکنیکهای تنظیم احساسات مانند تنفس عمیق
- آمادگی و داشتن برنامه برای زمانی که توهم تکرار میشود
با گذشت زمان و تمرین، این مهارتها به منابع پایدار تابآوری تبدیل میشوند.
سوالات متداول
۱. توهم چیست و روش درمانش چگونه است؟
توهم یکی از علائم اصلی روانپریشی است که شامل باوارات قوی و نادرست میشود. دو راهکار اصلی درمان شامل دارودرمانی و رواندرمانی میباشند.
۲. چگونه میتوان توهم را از بین برد؟
تقویت مهارتهای مقابلهای در کنار مداخلات درمانی تخصصی، موثرترین راه برای کنترل بهتر علائم توهم است.
۳. علل توهم در نوجوانان چیست؟
ژنتیک، اختلالات حسی، عوامل محیطی و بیولوژیکی از مهمترین علل بروز توهم در نوجوانان و بزرگسالان محسوب میشوند.
سخن پایانی
افراد مبتلا به توهم معمولاً معتقدند که مورد تعقیب، نظارت یا کنترل قوا یا اشخاص خارجی قرار دارند یا قابلیتهای ویژهای دارند. تشخیص و درمان عامل اصلی توهم میتواند منجر به غلبه بهتر بر این اختلال و بهبود علائم شود.
آیا شما یا عزیزانتان تجربهای در مورد این اختلال دارید؟ لطفاً نظرات و تجربیات ارزشمند خود را با ما و سایر کاربران به اشتراک بگذارید.
]]>

به پشتیبانی زبان بدن، ناگفتهها را بگویید و بشنوید
دستهبندی مطالب