پاریدولیا؛ کشف چهره‌های انسانی در اشیاء بی‌جان

آیا تا به حال به یک شیء نگاه کرده‌ید و در آن چهره‌ای از انسان یا نشانه‌های چهره را مشاهده کرده‌ید؟ مثلاً به تکه‌ای از ابر، سنگی در کوه، طرح‌های فرش یا کاغذ دیواری نگاه کنید و لحظه‌ای فکر کنید که آیا چهره‌ای انسانی در آن دیده‌اید؟ اگر جواب شما مثبت است، بدانید که این پدیده تنها مختص شما نیست. مشاهده چهره انسان در اشیاء یک رویداد رایج است و هزاران نمونه از آن در سراسر جهان گزارش شده است. چرا ذهن ما تمایل دارد ما را فریب دهد و چهره‌های انسانی را از درون اشیاء استخراج کند؟ در این مقاله به بررسی پدیده پاریدولیا و جنبه‌های مختلف آن از منظر روانشناسی و عکاسی می‌پردازیم.

پاریدولیا چیست؟

پاریدولیا از دو واژه یونانی «پارا» (به معنای در کنار) و «دولیا» (به معنای شکل و فرم) ساخته شده است. این اصطلاح پدیده‌ای را توصیف می‌کند که ما می‌توانیم آن را هر روز تجربه کنیم: دیدن چهره در اشیاء مختلف.

🔗 بیشتر بخوانید: نقاط حساس بدن زنان و مردان برای تحریک جنسی

برای اولین بار در قرن نوزدهم، یک پزشک آلمانی به نام کاهلبوم از این واژه برای توصیف این مشاهده‌ها استفاده کرد. با این حال، در رسالۀ نقاشی داوینچی در قرن شانزدهم نیز اشاره‌ای به این پدیده وجود دارد. داوینچی می‌نویسد: «با پرتاب اسفنجی آغشته به رنگ به دیوار، می‌توان اثرات باقی‌مانده را به شکل اجسام یا چهره‌های گوناگون تصور کرد.»

پاریدولیا در روانشناسی

از دیدگاه روانشناسی، مغز انسان به گونه‌ای تکامل یافته که چهره‌ها را با دقت بالا تشخیص دهد. نوزادان از هفته‌های اول تولد قادرند چهره انسان را شناسایند. کودکان ده‌ماهه نیز می‌توانند پدیده پاریدولیا را تجربه کنند و چهره‌ها را در اشیاء ببینند. این نشان می‌دهد که توانایی تشخیص چهره قابلیتی است که از ماه‌های اول عمر در مغز ما شکل می‌گیرد و تقویت می‌شود.

🔗 بیشتر بخوانید: بازی درمانی؛ انواع، تکنیک‌ها و مزایا آن

چرا مغز ما به این سرعت توانایی تشخیص و حتی تصویرسازی چهره هم‌نوعان را کسب می‌کند؟ ریشه آن را باید در تکامل جستجو کرد. شناسایی چهره هم‌نوعان نقش بسزایی در برقراری ارتباط و بقای گونه انسان داشته است. چهره هر فرد نشانه‌های فراوانی را در خود نهفته دارد. توانایی ما در تشخیص چهره و دادن واکنش به آن، پایه‌ای اساسی در ارتباطات انسانی است. با نگاه به چهره کسی می‌توانیم اطلاعات زیادی بدست آوریم: سن، جنسیت، جذابیت، حالت روحی و حتی میزان اعتمادپذیری، همه مواردی هستند که مغز ما از روی چهره‌ها استخراج می‌کند.

کدام قسمت مغز ما چهره‌ها را تشخیص می‌دهد؟

بر اساس تحقیقات علوم اعصاب، نواحی خاصی از مغز ما وظیفه شناسایی خودکار چهره‌ها را بر عهده دارند. همین نواحی عامل ایجاد توهم دیدن چهره در اشیاء می‌شوند. قشر بینایی اولیه و قشر پیشینی مغز از جمله بخش‌هایی هستند که تشخیص چهره را برای ما ممکن می‌سازند. با استفاده از دستگاه‌های تصویربرداری مغز (fMRI) بر روی افراد، مشخص شده که یک ارتباط پیچیده بین بخش‌های مختلف مغز برای شناسایی و تحلیل چهره وجود دارد.

🔗 بیشتر بخوانید: ۱۰ مسئله الزامی برای محافظت از خود در زمان جنگ_آفتاب وطن

هرچند مشاهده چهره‌های خیالی در اشیاء بسیار رایج است، اما برای فرد سالمی که دچار اختلال روانی نیست، درک اینکه آنچه دیده شده یک توهم بوده، بلافاصله اتفاق می‌افتد. تنها در عرض چند میلی‌ثانیه مغز ما به ما اعلام می‌کند که چهره مشاهده‌شده در اجسام، واقعی نیست.

تحقیق دانشگاه کویینزلند

دکتر جسیکا توبرت، محقق دانشکده روان‌شناسی دانشگاه کویینزلند، تحقیقات گسترده‌ای درباره پدیده پاریدولیا انجام داده و نتایج جذابی به دست آورده است. در این تحقیق ۳۸۰۰ نفر شرکت داشتند. هدف شناسایی رابطه احتمالی بین پاریدولیا و نحوه برداشت ما در مواجهه با چهره‌های واقعی بود. نتایج نشان داد که اکثر چهره‌هایی که در این پدیده مشاهده می‌شوند، چهره مردانه‌اند. به عبارت دیگر، ما مردان را در این چهره‌های خیالی بسیار بیشتر از زنان می‌بینیم. از آنجا که چهره‌های دیده‌شده در اشیاء فاقد جنسیت هستند، مغز ما این برداشت را به تصویر خیالی اضافه می‌کند. چرا؟ زیرا نشانه‌های موجود در چهره‌های خیالی به اندازه کافی کامل نیستند تا چهره زنانه را به ذهن ما القا کنند.

دکتر توبرت می‌گوید: «چون ناحیه مربوط به تشخیص چهره در هنگام دیدن این تصاویر خیالی فعال می‌شود، ما می‌توانیم از این پدیده برای مطالعه دقیق‌تر آن ناحیه از مغز و درک بهتر نحوه عملکرد آن بهره ببریم.»

نقش‌های رورشاخ

یکی از معروف‌ترین و بحث‌برانگیزترین تست‌های روانشناسی، ارتباط مستقیمی با پدیده پاریدولیا دارد. در سال ۱۹۲۰، هرمان رورشاخ، روان‌پزشک سوئیسی، تست لکه‌های حبر رورشاخ را ابداع کرد. در این تست، تعدادی تصاویر مبهم که از لکه‌های حبر ساخته شده‌اند، به مراجعان نمایش داده می‌شود و از آنان خواسته می‌شود اولین چیزی که در این تصاویر می‌بینند را بیان کنند. از آنجا که این لکه‌ها مبهم هستند، هر فرد می‌تواند بر اساس تفکرات، نگرانی‌ها یا توهمات خود پاسخ‌های متفاوتی دهد. تفسیر این پاسخ‌ها به روان‌کاو کمک می‌کند تا به لایه‌های درونی و بخش‌های ناخودآگاه ذهن مراجع دسترسی یابد.

رابطه پاریدولیا با برخی بیمارهای مغز

هرچند مشاهده چهره‌های انسانی در اشیاء امری عادی و متداول است، اما برخی بیماری‌های مغزی مانند پارکینسون، آلزایمر و زوال عقل با اجسام لوئی (Lewy Body Dementia) با این پدیده مرتبط هستند. برای مثال، در یک تحقیق مشخص شد که بیماران مبتلا به پارکینسون به طور مداوم چهره‌های خیالی در اشیاء می‌بینند. اگرچه توهمات بینایی یکی از علائم این بیماری است، حتی در بیمارانی که این علامت را ندارند نیز پاریدولیا مشاهده می‌شود. قطعاً این پدیده در مبتلاان به پارکینسون بیشتر بروز می‌یابد.

در بیمارانی که دچار زوال عقل با اجسام لوئی هستند، پاریدولیا بسیار بیشتر از سایر انواع زوال عقل مانند آلزایمر رخ می‌دهد. به همین دلیل می‌توان از بروز این پدیده به عنوان کمک‌ویژه‌ای برای تشخیص زوال عقل با اجسام لوئی استفاده کرد.

پاریدولیا در عکاسی و رسانه‌ها

مشاهده چهره انسان در اشیاء برای هنرمندان و عکاسان جذابیت ویژه‌ای دارد. آن‌ها از این ویژگی مغز برای خلق آثار و تصاویری استفاده می‌کنند که ذهن مخاطب را به چالش بکشدند. گاه انتشار تصاویر اتفاقی از جهان واقعی نیز خبرساز می‌شود.

یکی از معروف‌ترین نمونه‌های پاریدولیا، عکسی است که از سطح مریخ گرفته شده بود. در سال ۱۹۷۶، ماهواره وایکینگ تصویری از تپه‌ای بر روی مریخ ثبت کرد که شباهت عجیبی به چهره انسان داشت. رسانه‌ها به این عکس لقب «مرد مریخی» یا «چهره مریخی» دادند. البته در سال ۲۰۰۱، عکس‌های دقیق‌تر آشکار کرد که این چهره مریخی تنها نتیجه بازی نور و سایه و البته توهم ذهن ما بوده است.

اما حاشیه‌های سیاره سرخ به همینجا ختم نشد و در سال ۲۰۰۴، دو کاوشگر مریخ بر سطح آن سیاره فرود آمدند و در کاوش‌های خود تصاویری از سطح مریخ منتشر کردند. در یکی از این تصاویر می‌توان شمایل‌هایی مشابه خرس و سایر جانوران را مشاهده کرد.

مشاهده نقش حضرت عیسی و مریم مقدس در تصاویر آتش‌سوزی کلیسای نوتردام و همچنین روی یک تکه پنیر آب‌شده، از دیگر موارد مشهور و جذاب پاریدولیا هستند. جالب است که آن تکه پنیر به قیمتی حدود ۲۸ هزار دلار فروخته شد!

استعداد شما از پاریدولیا

آیا برای شما نیز پیش آمده که در اشیاء مختلف ناگهان چهره‌ای را ببینید؟ تجربیات خود را درباره این پدیده و نمونه‌های معروف دیگر آن با ما در میان بگذارید.