راهنمای کامل: چگونه با کودکان به طور موثر صحبت کنیم؟

مهارت‌های گفتگوی موثر با کودکان برای والدین

برای بسیاری از ما، برقراری گفت‌وگو با بچه‌ها کار ساده‌ای نیست. صحبت کردن به درستی با کودکان نیز نکات و ترفندهایی دارد که با رعایت آن‌ها می‌توانیم هم رفتار دوستانه داشته باشیم و هم قاطع و جدی به نظر برسیم. در ادامه، اصول و نکات مهم حرف‌زدن با کودکان را توضیح می‌دهیم. با توجه به این موارد می‌توانید با هر کودکی در زندگی‌تان گفت‌وگویی صریح و صمیمی داشته باشید و ارتباط خوبی برقرار کنید.

چرا صحبت‌کردن با بچه‌ها چالش‌برانگیز است؟

تینا پین برایسون (Tina Payne Bryson)، روان‌درمانگر و از نویسندگان کتاب «تربیت کودک برای مغزی یکپارچه» (The Whole-Brain Child)، می‌گوید: «ما فراموش می‌کنیم که کودک‌بودن چگونه است. گاهی برقراری ارتباط با بچه‌ها سخت است، زیرا روال روزهای ما تفاوت زیادی دارد.» در بزرگ‌سالی مغز و عادات ما دگرگون می‌شوند و به یاد آوردن اینکه کودکی ۱۰ ساله بودن چگونه است، برای ما دشوار می‌شود. اما برای صحبت‌کردن و ارتباط با کودکی ۱۰ ساله لازم نیست به خاطرات ۱۰ سالگی خود بپردازیم. فقط باید بپذیریم که کودکان افراد با علایق، بینش و شخصیت منحصر به فرد خود هستند و سپس با آن‌ها تعامل کنیم.

در ادامه، مهم‌ترین نکات برای حرف‌زدن با بچه‌ها را مطرح می‌کنیم.

۱. یافتن نقاط اشتراک

معمولاً نمی‌دانیم گفت‌وگو را از کجا آغاز کنیم، اما وقتی موضوعی باز را پیش می‌کشید، معمولاً بچه‌ها گفت‌وگو را ادامه می‌دهند و پیش می‌برند. جملاتی که برای آغاز گفت‌وگو به کار می‌برید به موقعیت بستگی دارد. مثلاً اگر در کنار کباب‌پز هستید، می‌توانید بپرسید که چاشنی مورد علاقه او چیست یا سوالات کلی بپرسید مانند اینکه آیا اخیراً ویدیوی خنده‌داری از حیوانات دیده است یا خیر. تنها باید کودک را به حرف‌زدن تشویق کنید تا بیشتر با او آشنا شوید.

می‌توانید با پرسیدن سوالی درباره علایق خود آغاز کنید. مثلاً اگر به بازی‌های ویدئویی علاقه‌مندید، بپرسید کدام بازی‌ها را دوست دارد یا اگر به مطالعه علاقه‌مندید، بپرسید که به‌تازگی چه کتاب جالبی خوانده است. این سوالات اولیه همگی برای یافتن نقاط اشتراک‌اند. با این سوالات می‌توانید علایق مشترک مانند بازی کارتی یا اختلافات کم‌اهمیت (مانند اینکه خوردن سیب‌زمینی سرخ‌کرده با کچاپ خوب است یا نه) را کشف کنید. با درک نقاط اشتراک می‌توانید ارتباط بهتری با کودک برقرار کنید.

۲. پرسیدن سوالات مرتبط با حرف‌های کودک

مرحله بعد برای داشتن گفت‌وگویی خوب با کودکان، توجه فعال است. بسیاری از افراد به جای گوش دادن به حرف‌های کودک و پرسیدن سوالات مرتبط، شروع به تعریف داستانی طولانی درباره خودشان می‌کنند. پرسیدن سوالات مرتبط نیازمند گوش دادن فعال و فروتنی است. کودک نیز فردی با علایق و مهارت‌های خاص خود است که می‌توانید از او چیزهایی بیاموزید، همان‌طور که از صحبت با بزرگ‌سالان یاد می‌گیرید.

برای گوش دادن فعال به حرف‌های کودک، گوشی خود را کنار بگذارید، ارتباط چشمی برقرار کنید و لبخند بزنید. نیازی نیست صدایتان را تغییر دهید و کودکانه حرف بزنید. برایسون می‌گوید: «کودکان باید احساس امنیت، دیده‌شدن، آرامش و اطمینان داشته باشند. وقتی لبخند می‌زنید و حالتی آرام دارید، سیگنال‌های امنیت و ارتباط را می‌فرستید.»

۳. هم‌سطح نشستن با کودک

هم‌سطح کودک نشستن شما را بسیار مهربان‌تر نشان می‌دهد. حتی وقتی سعی می‌کنید رفتاری فروتنانه و دوستانه داشته باشید، اگر بالاتر از او قرار بگیرید، ممکن است کودک احساس ترس کند. بنابراین بهتر است نزدیک کودک روی صندلی بنشینید یا زانو بزنید تا مجبور نباشد برای دیدن شما به بالا نگاه کند.

۴. هدایت گفت‌وگو با توجه به شور و شوق و علایق کودک

در طول گفت‌وگو خود را کناری بکشید. برخی از بزرگ‌سالان فکر می‌کنند که در گفت‌وگو با کودکان باید زیاد حرف بزنند، اما کودکان دوست دارند که به حرف‌هایشان گوش داده شود. تنها سوالاتی بپرسید و بگذارید کودک گفت‌وگو را پیش ببرد. او گفت‌وگو را به سمت چیزهایی می‌برد که برایش جذاب هستند. بسیاری مواقع این به معنای رفتن به مسیری خیالی و بازیگانه است که شاید برای بزرگ‌سالان دشوار باشد. برایسون می‌گوید: «بزرگ‌سالان بیشتر منطقی و راه‌حل‌گرا هستند. ما فراموش کرده‌ایم که بازی کردن چگونه است.»

برای کشف جنبه بازیگوش خود می‌توانید سوالی باز یا حتی طنزآمیز بپرسید. مثلاً بگویید: «اگر بخواهی رستورانی باز کنی که فقط ۳ غذا سرو می‌کند، این غذاها چه خواهند بود؟» شور و شوق کودک را نادیده نگیرید. اگر کودک به بسکتبال علاقه‌مند است و شما به ورزش اهمیتی نمی‌دهید، از او بخواهید درباره بازیکن مورد علاقه‌اش حرف بزند. اگر به‌تازگی چیزهای زیادی درباره برنامه‌های رایانه‌ای یاد گرفته است، سعی نکنید دانش خود را به رخ او بکشید. او را تشویق کنید تا چیزهایی که یاد گرفته را به شما بگوید.

۵. مطرح کردن جزئیات صحبت‌های قبلی

وقتی با کودک گفت‌وگوی دوستانه‌ای داشته‌اید و نقاط مشترکی پیدا کرده‌ید، می‌توانید ارتباطی پایدار با او ایجاد کنید. به یاد آوردن جزئیات و بازگشت دوباره به آن‌ها در گفت‌وگوهای بعدی اهمیت دارد. مثلاً اگر به شما گفته است که به تیم فوتبال پیوسته، از او بپرسید که این فصل چگونه گذاشته است.

۶. کمک یا راهنمایی خواستن

کودکان عاشق حل کردن مشکلات بزرگ‌سالان هستند. یک مسئله ساده و نه‌چندان جدی را که در طول روز با آن روبرو شده‌اید، به او بگویید. کودک دوست دارد که فرصتی برای یافتن راه‌حل برای مشکل شما داشته باشد. مثلاً بگویید: «نمی‌دانم برای تولد دوستم چه بخرم. می‌توانی در انتخاب هدیه به من کمک کنی؟» یا «آخر هفته می‌خواهم به سینما بروم، ولی دودلم. به نظرت کدام فیلم خوب است؟»

۷. تمجیدهای واقعی و دلگرم‌کننده

بر روی تلاش‌ها و شخصیت کودک تمرکز کنید نه چیزهای سطحی و ظاهری. تمجیدهای سطحی مفیدند، اما تأثیر زیادی ندارند. در عوض بر کاری تمرکز کنید که کودک انجام می‌دهد. تمجیدهای خاص تأثیر بسیار بیشتری دارند و باعث می‌شوند راحت‌تر با بچه‌ها ارتباط برقرار کنید.

مثلاً عباراتی مانند «خیلی خوب اسب‌ها را نقاشی می‌کنی»، «با آن کفش‌های اسکیت واقعاً قوی به نظر می‌رسی» و «خیلی مهربان هستی که خوراکی‌هایت را با برادرت تقسیم می‌کنی» بسیار واقعی‌تر از این هستند که بگویید «رنگ چشم‌هایت خیلی زیباست!» یا «چه خانواده بزرگی داری.»

۸. پرسیدن سوالات باز

پرسیدن سوالات بله یا خیر برای ادامه‌یافتن گفت‌وگو چندان مفید نیستند. از کودک بخواهید که درباره فکر یا احساس خود توضیح دهد. پیش از پرسیدن سوال، آن را در ذهن خود مرور کنید. اگر کودک می‌تواند با یک یا دو کلمه به آن پاسخ دهد، سعی کنید سوالتان را تغییر دهید. مثلاً پرسیدن اینکه «امروز در مدرسه چه اتفاق خوبی افتاد؟» بسیار بهتر از این است که بپرسید «امروز مدرسه چطور بود؟»

۹. علاقه نشان‌دادن

نظرات کوتاه و دلگرم‌کننده باعث می‌شوند کودک بفهمد به حرف‌هایش گوش می‌دهید. وقتی کودک داستانش را تعریف می‌کند، در طول گفت‌وگو خود را علاقه‌مند نشان دهید. عباراتی مانند «خیلی جالب است» یا «ادامه بده» به کودک نشان می‌دهد که به حرف‌هایش اهمیت می‌دهید.

۱۰. قطع نکردن حرف‌های کودک

وقتی داستانی هیجان‌انگیز را برای دوستم تعریف می‌کنیم، دوست نداریم که او حرف ما را قطع کند و خودش شروع به صحبت کند. همین اصل درباره بچه‌ها نیز صدق می‌کند. به بچه‌ها زمان کافی دهید تا آنچه در ذهنشان دارند بگویند، حتی اگر در یافتن کلمات مناسب مشکل داشته باشند. وقتی حرفشان تمام شد، می‌توانید پاسخ دهید و نظر خود را بیان کنید.

۱۱. صدا زدن کودک با نام او

این کار برای جلب توجه کودک عالی است. بچه‌های کوچک نمی‌توانند هم‌زمان روی چند چیز تمرکز کنند. صدا زدن نام آن‌ها باعث می‌شود به جای اتفاقات اطرافشان، روی شما و صدایتان تمرکز کنند.

۱۲. صحبت کردن با لحنی جدی

داشتن لحنی ضعیف منجر به مکالمه‌ای ضعیف می‌شود. کودکان چیزی فراتر از صرفاً حرف‌های شما را می‌شنوند و به نحوه بیان کلمات نیز توجه می‌کنند. اگر جدی نباشید، آن‌ها نیز شما را جدی نمی‌گیرند. باید میان ملایمت و قاطعیت تعادل ایجاد کنید تا کودک متوجه شود که عصبانی نیستید، اما فردی ضعیف هم نیستید.

۱۳. توجه به زبان بدن کودک

توجه به زبان بدن کودک برای درک افکار و احساسات او

گاهی بچه می‌گوید که خوب است، اما زبان بدن او چیز دیگری می‌گوید. کودکان گاهی احساسات خود را با زبان بدنشان (مانند دست‌به‌سینه‌بودن یا انداختن شانه‌ها) نشان می‌دهند. به کلمات و حرکات کودک توجه کنید تا افکار و احساسات او را بهتر درک کنید. مثلاً اگر کودک می‌گوید که روز خوبی در مدرسه داشته است، اما از ارتباط چشمی امتناع می‌کند، احتمالاً مشکلی پیش آمده است.

۱۴. گوش کردن به جای ارائه راه‌حل

گاهی کودکان فقط به دنبال گوشی شنوا هستند. اگر کودک درباره روز خود صحبت می‌کند، به جای عجله برای حل کردن مشکل او، بگذارید حرف‌هایش تمام شود. درست است که نیت خوبی دارید، اما کودک باید احساس کند که حرف‌هایش شنیده و درک شده‌اند.

۱۵. صحبت کردن با صدای معمولی موقع تنبیه کردن کودک

فریاد زدن نتیجه خوبی ندارد، حتی اگر کودک نیز فریاد بکشد. هرچه بیشتر فریاد بزنید، کودک نیز بیشتر یاد می‌گیرد که به فریادهای شما بی‌توجهی کند. با کودک آرام و محترمانه صحبت کنید تا متوجه شود که جدی هستید. مثلاً به جای اینکه از آشپزخانه فریاد بزنید: «برای مدرسه آماده شو»، در اتاق خواب فرزندتان را بزنید و بگویید: «سرویس مدرسه تا یک ساعت دیگر می‌رسد. نمی‌خواهی برای رفتن به مدرسه آماده شوی؟»

۱۶. استفاده از کلمات مثبت

کلمات منفی تأثیر خوبی روی کودک نمی‌گذارند. به جای اینکه بگویید چه کاری را انجام ندهد، بر کارهایی تمرکز کنید که باید انجام دهد. کلمات مثبت و تشویق‌کننده سبب افزایش اعتماد به نفس کودک می‌شوند و می‌تواند عادت‌های بهتری را در او شکل دهد.

مثلاً به جای اینکه بگویید «بازی در آشپزخانه ممنوع»، بگویید «در اتاق نشیمن بازی کن که همه اسباب‌بازی‌هایت آنجا است» یا به جای اینکه بگویید «این‌قدر خودخواه نباش»، بگویید «بچه خوبی هستی که اسباب‌بازی‌هایت را به دیگران هم می‌دهی». این جملات مثبت بیشتر موجب تشویق و دلگرمی کودک می‌شوند.

۱۷. استفاده از عبارات ساده‌تر و کوتاه‌تر

حرف‌های طولانی در بلندمدت نتیجه چندانی نخواهند داشت. به جای غر زدن و شکایت کردن درباره وظیفه یا کاری که کودک باید انجام دهد، حرف خود را به یک کلمه ساده کنید. این‌گونه کودک بدون اینکه احساس کند او را تحقیر کرده‌ید یا به او دستور می‌دهید، پیام شما را می‌فهمد. مثلاً به جای اینکه بگویید «۵ دقیقه پیش به شما گفتم که وسایلتان را داخل کوله‌پشتی بگذارید»، می‌توانید بگویید «بچه‌ها، کوله‌پشتی!»

۱۸. پنهان نکردن خجالتی یا آسیب‌پذیری بودن

برای برخی از بچه‌ها صحبت کردن با بزرگ‌ترها سخت است. آن‌ها با دیدن آسیب‌پذیری شما احساس راحتی بیشتری می‌کنند. مثلاً اگر بگویید که اغلب در مهمانی‌ها خجالتی هستید، این حس خجالتی بودن کودک را برای او عادی می‌کند. اگر کودک سکوت را ترجیح می‌دهد، بهتر است شما نیز سکوت کنید. برایسون می‌گوید: «اگر یک یا دو سوال بپرسیم و کودک گفت‌وگو را بسط ندهد، یعنی نمی‌خواهد که الان از او سوالی پرسیده شود.» اگر او سکوت را ترجیح می‌دهد، شما نیز نباید چیزی بگویید.

سخن پایانی

سعی کنید هر روز زمانی را به گفت‌وگو با فرزندتان اختصاص دهید. این راهکاری عالی برای برقراری ارتباط با اوست و باعث می‌شود کودک مکانی امن برای بیان افکار و احساسات خود داشته باشد. با یافتن علایق مشترک، پرسیدن سوالات خوب و توجه کردن به حرف‌های کودک به تدریج می‌توانید با او دوستانه شوید. وقتی با هم دوستانه شوید، گفت‌وگو نیز آسان‌تر می‌شود.