سیاره مشتری به گمان زیاد به شکل‌گیری ماه پشتیبانی کرده است

شرایط 형성 ماه مشتری تحت تأثير گمان زیاد

اخترشناسان می‌گویند کمتر از ۱۰۰ میلیون سال پس از تولد منظومه شمسی، رویدادهای «ناپایداری بزرگ» رقم خوردند. در این ناپایداری، چهار غول گازی منظومه شمسی دچار آشوب در مدار خود شدند و اجرام کوچک‌تر را نیز از مسیرشان منحرف ساختند. اکنون نتایج یک مطالعه تازه نشان می‌دهد که به احتمال زیاد تغییرات مدار مشتری، علت ناپایداری مدار سیاره‌ای به نام «تیا»، برخورد آن با زمین و در نهایت شکل‌گیری ماه بوده است.

دانشمندان با مطالعه ترکیب و موقعیت انواع گوناگون دنباله‌دارها و سیارک‌ها به رویداد ناپایداری بزرگ در آغاز تولد منظومه شمسی پی برده‌اند. می‌دانیم که اجرام منظومه شمسی از یک دیسک غبار و گاز در اطراف خورشید شکل گرفته‌اند؛ اما ترکیبات تعداد زیادی از سیارک‌ها و دنباله‌دارها به گونه‌ای است که با توزیع مواد در این دیسک همخوانی ندارد. این امر نشان می‌دهد که این اجرام در یک نقطه از تاریخ خود از مدار اولیه جدا شده‌اند.

در آغاز شکل‌گیری منظومه شمسی، غول‌های گازی مشتری، زحل، اورانوس و نپتون به یکدیگر نزدیک‌تر بودند. با گذشت زمان، اندرکنش‌های گرانشی این غول‌ها با سیاره‌های کوچک فراتر از نپتون، باعث شد زحل، اورانوس و نپتون از خورشید دورتر شوند. هم‌زمان مشتری به سمت خورشید نزدیک‌تر گردید.

این تغییرات مداری، علت ناپایداری مدار اجرام درونی منظومه شمسی شد. اخترشناسان این نظریه را «مدل نیس» می‌نامند؛ زیرا اولین بار در شهر «نیس» فرانسه گسترش یافت. با دقت در موقعیت سیارک‌ها در نقاط لاگرانژی ۴ و ۵ در مدار مشتری، اخترشناسان حدس می‌زنند که این اتفاق حداکثر ۱۰۰ میلیون سال پس از تولد منظومه شمسی رخ داده است.

اخترشناسان نظر دارند که ماه از آوار حاصل از برخورد زمین با سیاره فرضی تیا شکل گرفته است.

نقش مشتری در شکل‌گیری ماه

یکی از سوالات اخترشناسان، زمان دقیق آغاز این ناپایداری است. برخی می‌گویند ناپایداری تنها ۴ میلیون سال پس از تولد منظومه شمسی شکل گرفته، در حالی که دیگران زمان آن را ۶۰ میلیون سال پس از تولد می‌دانند.

گروهی از اخترشناسان در یک مطالعه تازه به جستجوی پاسخ این سوال پرداختند. آن‌ها بر روی شهاب‌سنگ‌های کندریت انستاتیت EL تمرکز کردند. این شهاب‌سنگ‌ها ترکیبی شبیه به زمین دارند و به احتمال زیاد همگی در یک نقطه از دیسک غبار منظومه شمسی شکل گرفته‌اند.

اما این شهاب‌سنگ‌ها اکنون در نزدیکی زمین مشاهده نمی‌شوند؛ برعکس، رصدها نشان می‌دهد که آن‌ها متعلق به سیارک‌های خانواده آتور (Athor) در ناحیه بیرونی کمربند سیارکی بین مریخ و مشتری هستند. اخترشناسان معتقدند که یک رویداد، به احتمال زیاد ناپایداری بزرگ، این سیارک‌ها را به مکان کنونی خود کشانده است. این سیارک‌ها گزینه مناسبی برای بررسی آن رویدادهای پرآشوب هستند.

همانندسازی‌های دینامیکی سناریوهای گوناگون از جابه‌جایی مشتری نشان داد که این غول گازی حداقل ۶۰ میلیون سال پس از تولد منظومه شمسی، اجداد این سیارک‌ها را به محل کنونی خود 끌انده است. اکنون دانشمندان می‌توانند بگویند که ناپایداری بزرگ در بازه ۶۰ تا ۱۰۰ میلیون سال پس از تولد منظومه شمسی رخ داده است.

نکته مهم اینجاست که برخورد بین زمین و سیاره فرضی تیا نیز تقریباً در همین بازه زمانی رقم خورده است. ترکیب داده‌ها مشخص می‌کند که این برخورد بزرگ (که ماه از دل آوارهای آن شکل گرفت) به احتمال زیاد ناشی از همین ناپایداری بزرگ بوده است.

یقیناً این یافته‌ها همچنان اثبات قطعی محسوب نمی‌شوند. اثبات وقایعی که ۴٫۵ میلیارد سال پیش رخ داده‌اند، کار بسیار سختی است. با این حال، دانشمندان اظهار می‌کنند که به نظر می‌رسد برخوردی که ماه را شکل داده، هم‌زمان با ناپایداری بزرگ رخ داده است.