عکس روز ناسا: خوشه ۳۷، عجیبترین عدد کیهانی در شکارچی

به گزارش آفتاب وطن، برای ساکنان عمدتاً بیخطر زمین، ستارگان درخشان خوشه باز NGC 2169 بهنظر میرسد که یک عدد ۳۷ کیهانی را در آسمان شب راهاندازی خواهند داد.
آیا انتظار داشتید عدد ۴۲ باشد؟ از دیدگاه ما، این نجمنمای عددی غیرممکن بهصورت اتفاقی و تصادفی بهوجود آمده است.
🔗 بیشتر بخوانید: اپلیکیشن Beeper Mini معارفه شد؛ iMessage برای تلفنهای اندرویدی
در عکس روز ناسا چه میبینیم؟
این خوشه ستارهای در فاصله نزدیک به ۳۳۰۰ سال نوری از زمین، در سمت صورت فلکی شکارچی قرار دارد. NGC 2169 یک خوشه کهکشانی باز و نسبتاً کوچکی است که امتدادی حدود ۷ سال نوری را در بر میگیرد.
ستارگان تشکیلدهنده این خوشه در یک زمان و از یک ابر غبار و گاز مشترک متولد شدهاند و سن آنها تنها نزدیک به ۱۱ میلیون سال برآورد میشود.
🔗 بیشتر بخوانید: تصمیمات جدید دانشگاه پیامنور: تغییر ارزشیابی و اصلاح ترفیع اساتید
علمشناسان پیشبینی میکنند که این خوشهها در طول زمان به مرور منتشر و پراکنده شوند، زیرا با سایر ستارگان، ابرهای ستارهزا و جزر و مدهای گرانشی کهکشان در تعامل هستند.
بیشتر از چهار میلیارد سال پیش، خورشید خودمان نیز به احتمال زیاد در یک خوشه باز مشابه از ستارهها شکل گرفته است.
🔗 بیشتر بخوانید: چه وقتی به عسلویه سفر کنیم؟
تصویر فوق از ترکیب دادههای تلسکوپ فضایی هابل و مشاهدات زمینی به دست آمده است و جزئیات ظریف ساختار این خوشه و ستارگان عضو آن را به نمایش میگذارد. ستارگان سبز و آبیرنگ در این تصویر نمایانگر ستارگان داغ، جवान و پرمصرف هستند که اخیراً متولد شدهاند، در حالی که ستارگان قرمزرنگ و پوستی نشاندهنده ستارگان کهنتر و کمدما میباشند که در لبههای خوشه یا پیشزمینه قرار دارند.
مکانش و ویژگیهای فیزیکی خوشه NGC 2169
خوشه باز NGC 2169 در إحداثیات تقریبی صعود مستقیم ۶ ساعت و ۸ دقیقه و میل ۱۳ درجه و ۵۷ دقیقه شمال است. این خوشه که با نامهای کاتالوگهای مختلفی نظیر Collinder 83 و OCL 480 نیز شناخته میشود، ظاهری فشرده دارد و چگالی ستارهای نسبتاً بالا را در مرکز خود نشان میدهد. قطر ظاهری آن در آسمان شب حدود ۶ دقیقه قوسی برآورد میشود که در فاصله ۳۳۰۰ سال نوری، برابر با امتداد فیزیکی حدود ۷ سال نوری میشود.
برآوردها نشان میدهد که كتلة کل این خوشه حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ برابر كتلة خورشید است. ستارگان عضو آن از نظر فلزیتی (Metalicity) شبیه به خورشید هستند، که نشاندهنده تولد آنها در یک محیط غنی از عناصر سنگین در بازه زمانی اخیر کهکشان است. سرعت شعاعی خوشه نسبت به خورشید حدود ۲۴ کیلومتر بر ثانیه در جهت دور شدن است.
تولید ستاره و تکامل خوشههای باز
خوشههای باز مانند NGC 2169 در دستان کهکشانها، در نواحی اسپیرال و در محوطه ابرهای مولکولی غبار و گاز متولد میشوند. وقتی بخشهایی از این ابرها تحت تأثیر موجهای چگالی، تصادف ابرها یا انفجارهای سوپرنوا فرو میریزند، ستارگان به صورت گروهی متولد میشوند. در ابتدا، این ستارگان به شدت به یکدیگر گرانشیاً متصل هستند، اما با گذشت زمان، عوامل مختلفی باعث پراکندگی آنها میشوند.
عوامل اصلی پراکندگی خوشههای باز عبارتند از: تعامل گرانشی با ابرهای مولکولی عظیم که از خوشه میگذرد، جزر و مدهای گرانشی کهکشان که لبههای خوشه را میکشند، و تعاملات داخلی بین ستارگان عضو که میتواند ستارگان کمکتلة را از خوشه بیرون بریزد. عمر معمول خوشههای باز از چند ده میلیون تا چند صد میلیون سال است، و خوشههایی که عمری بیش از یک میلیارد سال دارند بسیار نادرد هستند.
مقایسه با مهد خورشید
مطالعات اخیر نشان میدهد که خورشید ما نیز حدود ۴.۶ میلیارد سال پیش در یک خوشه باز شبیه به NGC 2169، اما احتمالاً پرجمعیتتر و پرکتلهتر، متولد شده است. ستارگان خواهر خورشید که از همان ابر مولکولی متولد شدهاند، اکنون در سراسر کهکشان پراکنده شدهاند و شناسایی آنها چالشبرانگیز است. با این حال، یافتن خوشههایی مانند NGC 2169 به ما پنجرهای به گذشته دور خورشید و محیط تولد ستارگان در کهکشان راه میبازند.
مشاهدات آماتور و اهمیت علمی
NGC 2169 یک هدف محبوب برای ستارهبینان آماتور است، زیرا با دوربینهای کوچک و حتی بینوکلهای قدرتمند در شبهای تاریک و صاف قابل مشاهده است. به نظر میرسد به شکل یک عدد ۳۷ یا یک فلش، بسته به زاویه دید و تجهیزات مشاهدهگر. مشاهدات آماتور میتواند در تعیین دقیقتر مکان ستارگان، شناسایی ستارگان دودویی و بررسی تغییرات نور ستارگان متغیر در خوشه کمک کند.
از نظر علمی، مطالعه این خوشه به درک بهتر تابع كتلة اولیه (IMF)، تکامل ستارگان قبل از توالی اصلی، و دینامیک خوشههای ستارهای در محیط کهکشان کمک میکند. دادههای تلسکوپ فضایی گایا (Gaia) نیز با ارائه پارالاکس و حرکتهای ذاتی دقیق برای ستارگان عضو، امکان تفکیک دقیق اعضای واقعی خوشه از ستارگان پیشزمینه و پسزمینه را فراهم کرده و مدلهای دینامیکی خوشه را اصلاح کرده است.
منبع: دیجیاتو
این گزارش بر اساس آخرین دادههای ناسا و مشاهدات تلسکوپ فضایی هابل تدوین شده است. برای دیدن تصاویر با کیفیت بالاتر و مطالعه جزئیات فنی بیشتر، به آرشیو عکس روز نجوم ناسا (APOD) مراجعه کنید.
تحلیل ساختاری و جمعیت ستارگان خوشه
مطالعات فتو متری و طیفی دقیق بر روی NGC 2169 نشان میدهد که این خوشه شامل ستارگانی با طیفهای طیفی از نوع B تا K است. ستارگان پرکتله و داغ از نوع طیفی B و A در هسته مرکزی خوشه تمرکز دارند و باعث درخشش برجسته آن در باندهای نوری قابل مشاهده و فرابنفش میشوند. این ستارگان پرمصرف، عمری کوتاه از چند ده میلیون سال دارند و سرنوشت خود را در انفجارهای سوپرنوا یا تبدیل شدن به قزمهای سفید مینویسند.
ستارگان کمکتلهتر از نوع G، K و M که تعداد بسیار بیشتری از جمعیت خوشه را تشکیل میدهند، در هاله و نواحی بیرونی خوشه توزیع شدهاند. این ستارگان که عمری طولانیتر از عمر فعلی جهان دارند، شاهد بقای دینامیکی خوشه در برابر پراکندگی هستند. تلسکوپ فضایی هابل با قابلیت تفکیک بالا در باندهای نوری مختلف، امکان شمارش و طبقهبندی این ستارگان تا قدر ظاهری ۲۳ را فراهم آورده است.
ستارگان دودویی و سیستمهای چندستارهای
بررسیهای رادیویی و spektroscopy با تفکیک بالا نشان دادهاند که نرخ دوستاره بودن در میان ستارگان عضو NGC 2169 بالاتر از میانگین کهکشان است. حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از ستارگان پرکتله در سیستمهای دودویی یا چندستارهای قرار دارند. این سیستمها نقش حیاتی در دینامیک داخلی خوشه ایفا میکنند؛ چون تعاملات گرانشی نزدیک بین اعضای سیستمهای دودویی میتواند انرژی را به ستارگان اطراف منتقل کند و فرآیند تبخیر ستارگان کمکتله از خوشه را تسریع نماید.
بعضی از این سیستمهای دودویی، ستارگان دودویی سپیدهدمی (Eclipsing Binaries) هستند که تغییرات نور آنها امکان تعیین دقیق كتلة، شعاع و دما را برای تست مدلهای تکامل ستاره فراهم میکند. شناسایی این سیستمها در خوشههای جوان مانند NGC 2169، کلید درک فیزیک ستارگان در مراحل اولیه زندگی است.
ماده بیناستارهای باقیمانده و اثرات انقراض
اگرچه NGC 2169 یک خوشه جوان است، اما گاز و غبار مولکولی والد آن تقریباً به طور کامل یا توسط پیشبادهای ستارهای ستارگان پرکتله دفع شده، یا در فرآیند تشکیل ستاره مصرف شده است. با این حال، اثرات انقراض بیناستارهای (Interstellar Extinction) در جهت دید به این خوشه همچنان قابل مشاهده است. مقدار انقراض در باند دید (V-band) حدود ۰.۴ تا ۰.۵ قدر برآورد میشود که باعث قرمزی شدن رنگ ستارگان و کاهش درخشش ظاهری آنها میشود.
تصحیح این انقراض برای رسم دیاگرام هرتزsprung-راسل (HR Diagram) دقیق خوشه و تعیین سن و فاصله آن ضروری است. دادههای تلسکوپ فضایی گایا (Gaia DR3) با ارائه پارالاکسهای هندسی دقیق، فاصله به این خوشه را به ۳۳۰۰ سال نوری (حدود ۱۰۱۰ پار섹) با عدم قطعیت کمتر از ۲ درصد تأیید کرده است.
مقایسه با خوشههای باز دیگر در صورت فلک شکارچی
صورت فلک شکارچی (Orion) یکی از غنیترین نواحی آسمان از نظر خوشههای ستارهای جوان است. در مجاورت NGC 2169، خوشههای مشهور دیگری نیز قرار دارند که هر کدام جنبههای مختلف تولد ستاره را نشان میدهند:
- خوشه پیشینه (The Trapezium Cluster) در کهکشان موریان (M42): بسیار جوانتر (کمتر از ۱ میلیون سال)، در حال تشکیل ستاره فعال، و همچنان در غبار والد خود غوطهور است.
- خوشه NGC 1981: که در شمال کهکشان موریان قرار دارد، سنی حدود ۵ تا ۱۰ میلیون سال دارد و گاه به عنوان بخش مرزی از kompleks ستارهزای موریان تلقی میشود.
- خوشه NGC 2169 (موضوع بحث): با سن ۱۱ میلیون سال، در مرحلهای است که گاز والد حذف شده و تکامل دینامیکی پراکندگی آغاز شده است.
- خوشههای کهنتر مانند M41 (NGC 2287) در صورت فلک سگ بزرگ: با سن ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سال، نمونههایی از خوشههایی هستند که فرآیند پراکندگی در آنها بسیار پیشرفته است.
این توالی سنی در یک ناحیه آسمانی،Laboratory طبیعی ایدهآل برای مطالعه چرخه زندگی کامل خوشههای باز از تولد تا مرگ فراهم میکند.
نقش موجهای چگالی در تحریک تشکیل ستاره
مکانیزم اولیه تحریک تشکیل ستارهای که منجر به ولادت NGC 2169 شده، احتمالاً عبور بازوی اسپیرال کهکشان از ناحیهای از دیسک گاز و غبار بوده است. موجهای چگالی در بازوهای اسپیرال کهکشان راهراه، گاز بیناستارهای را فشرده میکنند و عدم پایداری گرانشی را تحریک میکنند که منجر به فروریختن ابرهای مولکولی و تشکیل خوشههای ستارهای میشود.
مکان فعلی NGC 2169 در بازو اسپیرال کهکشان (بازو موریان-شکارچی) و سرعت حرکت آن، با این سناریو همخوانی دارد. سن خوشه (۱۱ میلیون سال) با زمان عبور آخرین موج چگالی از این ناحیه همزمان است. این خوشه اکنون در حال دور زدن مرکز کهکشان در مدار خود است و به تدریج از محل تولد خود جدا میشود.
آینده دینامیکی خوشه
مدلسازیهای N-body برای تکامل دینامیکی NGC 2169 پیشبینی میکند که این خوشه در عرض ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون سال آینده به طور کامل پراکنده شده و ستارگان عضو آن به جمع جمعیت دیسک کهکشان اضافه خواهند شد. فرآیند پراکندگی از لبههای بیرونی خوشه آغاز شده و به سمت هسته پیش میرود. ستارگان پرکتله به دلیل ترسیب دینامیکی در هسته خوشه متمرکز میمانند تا پایان عمر خود، در حالی که ستارگان کمکتله به سرعت از خوشه خارج میشوند.
خورشید ما نیز احتمالاً مسیری مشابه را طی کرده است. ستارگان خواهر خورشید که در همان خوشه والد متولد شدهاند، اکنون در فاصلههای شاسعی از یکدیگر در کهکشان پراکنده شدهاند. جستجوی این ستارگان خواهر با استفاده از دادههای گایا و طیفسنجیهای زمینی (مانند APOGEE و GALAH)، یکی از حوزههای فعال پژوهش در نجوم کهکشان است.
راهنمای مشاهده برای ستارهبینان آماتور
برای مشاهده NGC 2169 با تجهیزات آماتور، بهترین زمان ماههای پاییز و زمستان است که صورت فلک شکارچی در آسمان شب نصفه جنوبی بالا میآید. این خوشه در شمال ستاره بتالگو (Lambda Orioni) و در مجاورت ستارههای ضعیفتر صورت فلک شکارچی قرار دارد.
- بینوکل ۷x50 یا ۱۰x50: خوشه به عنوان یک لکه نوری خمیده و پراکنده با قدر ظاهری حدود ۵.۹ دیده میشود. شکل عدد ۳۷ در بینوکل مشخص نیست.
- تلسکوپ کوچک (۸۰ تا ۱۱۴ میلیمتر): با قدرت ۳۰x تا ۵۰x، حدود ۱۵ تا ۲۰ ستاره ردهبندی شده دیده میشوند و شکل عدد ۳۷ یا فلش به وضوح نمایان میشود.
- تلسکوپ متوسط (۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیمتر): بیش از ۴۰ ستاره قابل تفکیک هستند و رنگهای سبز-آبی ستارگان داغ و نارنجی ستارگان کهنتر در لبهها مشهود است.
استفاده از فیلترهای UHC یا OIII میتواند تضاد را با پسزمینه آسمان افزایش دهد، اگرچه این خوشه نوری از نوع انعکاسی/پیشینه است و فیلترهای باند باریک اثر چندانی بر روی ستارگان ندارد.
تصویر بالا نمای شبیهسازی شده از دید از طریق تلسکوپ ۸ اینچی در قدرت ۱۰۰x است.
نتیجهگیری
خوشه باز NGC 2169، با ظاهر منحصر به فرد عدد ۳۷ در آسمان شب، نه تنها یک زیبایی بصری برای مشاهدات آماتور است، بلکه یک آزمایشگاه طبیعی بینظیر برای دانشمندان نجوم به منظور مطالعه فیزیک تشکیل ستاره، دینامیک خوشههای باز و تاریخچه کهکشان ما فراهم میکند. سن جوان، فاصله متوسط و غنای ستارهای آن، این خوشه را به یکی از اهداف کلیدی برای تلسکوپهای فضایی و زمینی تبدیل کرده است. هر بار که به سمت شکارچی نگاه میکنیم و این عدد کیهانی را میبینیم، در واقع به ۱۱ میلیون سال گذشته نگاه میکنیم و لحظهای از تولد ستارگان را که خورشید ما نیز تجربه کرده، بازبینی میکنیم.
ادامه مشاهدات با تلسکوپهای نسل جدید نظیر تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST) در باندهای مادرنواخترینی و تلسکوپهای زمینی بسیار بزرگ (ELT، TMT، GMT) با قابلیتهای تطبیقی، بدون شک لایههای جدیدی از رازهای این خوشه و خوشههای مشابه را فاش خواهد کرد.
برچسبها: ناسا، عکس روز نجوم، APOD، خوشه باز، NGC 2169، شکارچی، ستارهزایی، تلسکوپ هابل، گایا، نجوم آماتور
منبع اصلی: NASA Astronomy Picture of the Day | گزارش دیجیاتو