پاپ فرانسیس و گسترش دایره اخلاق: ما باید برای چه کسانی دلواپس باشیم؟

هزاران نفر در میدان سنتپیتر برای جشن عید فصح جمع شده بودند، بیخبر از اینکه پاپ فرانسیس در آخرین لحظات عمر به سر میبرد. او، با وجود ضعف بدنی، زمان باقیمانده را به ملاقات با جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اختصاص داد تا درباره دایره اخلاق، مهربانی و انسانیت گفتگو کند.
در ظاهر، این دیدار یک حرکت دیپلماتیک ساده به نظر میرسید. اما در بطن آن، گفتگویی عمیقتر و بسیار مهمتر در مورد آیندهی شفقت انسانی در جریان بود.
این ملاقات پس از نامهای پرشور از پاپ به اسقفیهای آمریکا اتفاق افتاد؛ نامهای با پیام روشن: دغدغه اخلاقی نباید در مرزها، شهروندی یا مجاورت جغرافیایی محصور بماند. در دنیایی که ما را به تمرکز بر «خودیها» میران، پاپ فرانسیس ما را به تجسم تصویری وسیعتر، شجاعانهتر و انسانیتر فرا میخواند.
نکته شگفتانگیز اینجاست که علم مدرن باوارث یکی از کهنترین ادیان الهی و اصول اخلاقی آن همسو شده است.
منظور ونس: پلهبندی نگرانی اخلاقی و مهربانی
دیدگاه ونس بازنمای ساختاری سنتی و تقریبا غریزی از وفاداری است. استدلال او این است: محبت باید از خانواده آغاز شود، پس از آن به جامعه محلی بپیوندد، سپس به ملت، و در نهایت به سرتاسر جهان برسد. این رویکرد قابل کنترل و مطمئن است و برای قشر قابلتوجهی از مردم راحت و صحیح به نظر میرسد.
اما همانطور که تاریخ گواه است، آسانترین مسیر همیشه بهترین گزینه نیست. پاپ فرانسیس این سلسلهمراتب را به چالش کشید و هشدار داد که تمرکز نگرانی بر دایرههای کوچک میتواند به بیتفاوتی، اخراج یا نتایج بدتر منجر گردد.
او با صراحت اعلام کرد که کرامت هر انسانی با دیگران برابر است؛ چه همسایهی دربدر و چه پناهجویی در آن سو اقیانوسها.
شاید گمان کنید این سخنان تنها یک آرمان اخلاقی است، اما خیر؛ این نگاه یک لزوم برای پیشرفت بشر است.
وقتی علم طرفداری از شفقت میکند

پژوهشهای روانشناسی اخلاقی به میزان فزایندهای از دیدگاه پاپ فرانسیس حمایت میکنند. مطالعات نشان میدهند که انسانها قادرند دایرههای اخلاقی بسیار انعطافپذیر داشته باشند. ما از منظر زیستی ملزم نیستیم تا ابد تنها به نزدیکان خود اهمیت دهیم.
به عنوان مثال، ایده «دایره در حال گسترش» که نخستین بار از زبان فیلسوف معروف پیتر سینگر ابراز شد، از این منظر پاپ نیز حمایت میشود.
این دایره توضیح میدهد که چگونه جوامع انسانی به تدریج دغدغه اخلاقی خود را از خانواده به جوامع، ملل و حتی حیوانات گسترش دادهاند. ونس به این الگو اشاره کرد، اما نتیجهگیری متفاوتی داشت: به نظر او باید در همان مراحل اولیه متوقف شد.
سینجر، همانند پاپ فرانسیس، ما را به پیشرفت ترغیب میکند. او میخواهد با بهرهگیری از عقل و همدلی، مرزهای شفقت را تا حدی گسترده کنیم که حتی موجودات ناشناس را در بر بگیرد.
منبع بیپایان همدلی

یکی از بزرگترین توهمهای مربوط به همدلی این است که ذخایر انسانی برای همدلی محدود است. این بدان معناست که اگر بیش از حد به غریبهها محبت کنیم، محبت کمتر برای خانواده و جامعه خود باقی میماند.
اما تحقیقات تصویری بسیار امیدبخشتر ارائه میدهند.
در آزمایشهای دکتر ابیگیل مارش، محقق برجسته روانشناسی، افرادی که به شدت از غریبهها حمایت میکنند، محبت و دقت بسیار زیادی نسبت به خانوادههای خود دارند. این کار باعث کاهش همدلی نمیشود، بلکه آن را افزایش میدهد. تحقیقات دیگر نیز نشان دادهاند که وقتی افراد باور کنند همدلی بیپایان است، بدون کاهش محبت به نزدیکان، به دیگران هم مهر میورزند.
این یافتهها انقلابی در توهماتی است که به عنوان حقیقت پذیرفته شده بودیم. دیگر لازم نیست همدلی را بازی حاصلجمع صفر بدانیم. همانطور که کهنسالان میگویند، محبت با تقسیم کردن کم نمیشود، بلکه بیشتر میشود.
رشد اخلاقی، مسیری خطی نیست

یک بینش کلیدی دیگر روانشناسی این است که رشد اخلاقی لزوماً مسیری خطی و ساده نیست. برخلاف توصیف ونس، ضروری نیست که ما به ترتیب «ابتدا خانواده، بعد همسایه، سپس جهان» دلواپس باشیم.
تحقیقات بر روی کودکان نشان میدهد که دغدغه اخلاقی با رشد کاهش مییابد، نه افزایش. گاه کودکان هرچه بزرگتر میشوند، در ابراز همدلی انتقاییتر عمل میکنند.
بزرگسالان نیز الگوهای عجیبی نشان میدهند: برای مثال، ممکن است فردی برای حیوان خانگی خود ارزش اخلاقی بیشتری قائل شود تا برای انسانی خسته و رنجور.
این نتایج указывает میکند که دغدغه اخلاقی لزوماً بر اساس الگوهای قابل پیشبینی گسترش نمییابد.
دیدگاه پاپ فرانسیس مبنی بر جهش دغدغه اخلاقی در دایرههای وسیع، کاملاً با این شواهد همسازگار است.
همکاری، قدرت برتر ماست
در قلب این گفتگو، ایدهی اساسی نهفته است: انسانها نه به سبب رقابت، بلکه به سبب پشتیبانی متقابل یکدیگر، به گونهی غالب زمین تبدیل شدند.
اجداد ما به همین دلیل زنده ماندند و پیشرفت کردند، چون توانستند فراتر از خانوادههای خود، به دیگران اعتماد کنند و با آنان همدلی نمایند. انتخاب طبیعی، کسانی را که میتوانستند بزرگتر بیندیشند و گستردهتر احساس کنند، برگزید.
وقتی اخلاق را مانند کیکی کوچک تصور کنیم که هر تکهای به دیگری داده شود از سهم ما کاسته میشود، در واقع به قدرت حیاتی بقای خود خیانت کردهایم.
بزرگی واقعی اخلاقی در درک این است که با ارتقای دیگران، ما نیز رشد مییابیم.
میراث پایانی پاپ فرانسیس

پاپ فرانسیس در روزهای آخر عمر، پیامی به جهان فرستاد که نمیتوان از ارزش آن چشمپوشی کرد. مضمون پیام او این بود: بشر اکنون در یک نقطه عطف قرار دارد. میتوانیم در دایرههای کوچکتر و ترسناکتر فرو برویم، یا شجاعانه به سمت گسترش همدلی گام برداریم.
دعوت او ما را یادآوری میکند که آینده متعلق به کسانی است که معتقدند کرامت بشر بیقید و شرط است و شفقت، فاقد مرز است.
برگرفته از: Psychology Today

افسردگی به لایههای عمیق زندگی نفوذ کرده و اختلال در احساسات و حرکات شما ایجاد میکند. اگر دچار افسردگی هستید، حتماً با کمک یک روانشناس متخصص ریشهیابی کنید و راهکار حل را بیابید. برای ارتباط با مشاور متخصص افسردگی روی دکمه زیر کلیک کنید.
🔗 بیشتر بخوانید: افتاب وطن – چالشهای پرورش فرزند در دنیای امروز به روایت «داستان یک خانواده»_آفتاب وطن