مستند «آفساید» در هند برترین مستند شد

مستند آفساید برنده جایزه برتر در هند

در یک رویداد فرهنگی مهم در هند، مستند «آفساید» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی امید شناور، جایزه‌ی برترین مستند را از آن خود کرد. این مراسم که با نام Out & Loud برگزار می‌شود، سالانه با هدف ترویج هنر و سینما در سطح بین‌المللی و با حضور فیلم‌سازان از کشورهای گوناگون برگزار می‌گردد. در دوره‌ی جاری نیز، «آفساید» در میان آثار متعدد از نقاط مختلف جهان، موفق شد به عنوان بهترین مستند برگزیده شود. این اثر که پیش از این نیز با استقبال گسترده‌ی مخاطبان روبرو شده، در سال‌های اخیر به یکی از برجسته‌ترین مستندهای ایرانی تبدیل شده است.

این موفقیت بین‌المللی نه تنها برای خالقان اثر، بلکه برای سینمای مستند ایران نیز نقطه عطفی محسوب می‌شود، چرا که نشان می‌دهد روایت‌های بومی با زبانی سینمایی جهانی می‌توانند در舞臺‌های برتر جهانی بپذیرند. امید شناور، کارگردان و تهیه‌کننده‌ی این اثر، در گفت‌وگو با خبررسان اظهار داشت: «ما کوشیده‌ایم با اعتماد به نفس و وفاداری به واقعیت، داستانی را روایت کنیم که مرزهای جغرافیایی را فراتر رود و به دغدغه‌های مشترک بشر بپردازد.» او افزود که انتخاب در جشنواره‌ی Out & Loud، که سالانه در مومبای و دلهی برگزار می‌شود، نتیجه‌ی تیمی است که سال‌ها با محدودیت‌های تولیدی و توزیعی روبرو بوده، اما هرگز از کیفیت هنری کاسته‌اند.

مستند «آفساید» به بررسی زندگی‌های چند زن جوان ایرانی می‌پردازد که با وجود موانع قانونی، فرهنگی و خانوادگی، به دنبال تحقق آرزوی فوتبال‌بازی در سطح حرفه‌ای هستند. فیلم با نگاهی انسانی و پرهیز از شعاره‌پردازی، چالش‌های روزمره، مقاومت‌های سکوتین و لحظات کوچکِ پیروزی را تدوین می‌کند. شناور در مورد انتخاب موضوع می‌گوید: «فوتبال در ایران تنها یک ورزش نیست؛ میدانی است که قدرت، جنسیت، آزادی و هویت در آن تقابل می‌یابند. ما خواسته‌ایم از این میدانه، عکس‌العمل‌های جامعه را به چالش بکشیم.»

جشنواره‌ی Out & Loud که در سال ۲۰۱۰ تاسیس شده، به یکی از مهم‌ترین پلتفرم‌های نمایش آثار مستقل در جنوب آسیا تبدیل شده است. در دورة‌ی جاری، بیش از ۳۰۰ اثر از ۴۵ کشور در بخش‌های مستند، کوتاه و انیمیشن به داوری رسیده بودند. هیات داوران متشکل از فیلم‌سازان، منتقدان و فعالان حقوق بشر از هند، بریتانیا، برزیل و کره جنوبی، «آفساید» را به دلیل «سازماندهی روایی قوی، تدوین ریتمیک دقیق و شجاعت در مواجهه با تابوهای اجتماعی» برنده‌ی جایزه‌ی اصلی دانستند.

پذیرش فیلم در هند، کشوری که خود تاریخچه‌ای طولانی در مبارزات زنان برای حضور در استادیوم‌ها دارد، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های محلی یافت. روزنامه‌ی «تایمز آف اندیا» در تحلیلی نوشت: «این مستند ایرانی، آینه‌ی واقعیت‌های مشترک زنان در دو تمدن کهنه است؛ داستانی که در تهران آغاز می‌شود و در مومبای، رئیو و بوئنوس‌آیرس نیز صدای دارد.» شبکه‌ی تلویزیونی NDTV نیز گزارش ویژه‌ای از مراسم اهدای جایزه پخش کرد و به مصاحبه با شناور و یکی از بازیگرانی که در فیلم حضور دارد، پرداخت.

از نظر تولیدی، «آفساید» با بودجه‌ی محدود و تیمی کوچک، در طول ۱۸ ماه در مکان‌های مختلف تهران، ورامین و کارج فیلمبرداری شده است. تدوینگر فیلم، سارا محمدی، که پیش از این در آثار مستندِ بین‌المللی همکاری داشته، با استفاده از تکنیک‌های روایی غیرخطی، آرشیوهای شخصی، مصاحبه‌های عمیق و تصاویر پنهان‌کاری، بافتی دراماتیک خلق کرده که مخاطب را از نگاه تماشاچی به جایگاه مشارکت‌کننده می‌کشاند. موسیقی متن اثر، ساخته‌ی محمدرضا درویشی، با ترکیب آلات سنتی ایرانی و الکترونیک مینیمال، فضای روانی شخصیت‌ها را تقویت می‌کند.

برنده شدن در هند، دروازه‌ی توزیع بین‌المللی را برای «آفساید» گشوده است. شرکت‌های توزیعی از فرانسه، کانادا، استرالیا و برزیل تمایل به خرید حقوق نمایش را اعلام کرده‌اند. همچنین جشنواره‌های معتبری نظیر IDFA آمستردام، Hot Docs تورنتو و Sheffield Doc/Fest دعوت‌نامه‌ی رسمی برای اکران فیلم را ارسال کرده‌اند. شناور در این باره می‌گوید: «هدف ما از ابتدا FESTIVAL HA نبود، بلکه ایجاد گفتگو بود. اما حضور در این پلتفرم‌ها، امکان رسیدن به مخاطبان وسیع‌تر را فراهم می‌کند.»

واکنش‌های داخلی نیز گرم بوده است. انجمن سینمای مستند ایران بیانیه‌ای صادر کرد و این پیروزی را «شهادت بر بلوغ سینمای واقعیت‌گرای ایران» خواند. منتقدان سینمایی در نشریات تخصصی از «شجاعت روایی» و «اخلاقیات نمایش» فیلم ستودند. در شبکه‌های اجتماعی، هشتگ‌های #آفساید_برنده و #مستند_ایرانی ترند شدند و هزاران کاربر از تیم فیلم‌سازی تشکر کردند.

با این حال، چالش‌ها همچنان باقی است. نمایش عمومی در ایران نیازمند مجوز از وزارت ارشاد است که فرآیندی طولانی و گاه ناپایدار دارد. شناور امیدوار است که اعتبار بین‌المللی، فرآیند مجوزدهی را تسریع کند. او می‌افزاید: «ما فیلم را برای مردم ایران ساخته‌ایم. حق آن‌ها است که این داستان را در سینماهای خود ببینند.»

در برنامه‌های آتی، تیم «آفساید» قصد دارد با همکاری سازمان‌های غیردولتی و آموزشگاهی، جلسات نمایش و گفتگو در دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی و محلات را برگزار کند. همچنین نسخه‌ی آموزشی فیلم با راهنمای معلم برای دروس علوم اجتماعی و مطالعات زنان تدوین می‌شود. این رویکرد، تبدیل اثر از یک محصول هنری به ابزاری برای تغییر اجتماعی را هدف قرار می‌دهد.

پایان این روایت، آغاز ماجرای جدیدی است. «آفساید» ثابت کرد که سینمای مستند ایران، با تمام محدودیت‌ها، توانایی تولید آثار با استاندارد جهانی را دارد. همان‌طور که یکی از داوران جشنواره‌ی هند بیان کرد: «این فیلم نه برنده‌ی یک جایزه است، بلکه برنده‌ی اعتماد مخاطب جهانی است.» و شاید این بزرگ‌ترین پیروزی باشد.

در پی این پیروزی، امید شناور و تیم تولید به دعوت انجمن فیلم‌سازان مستقل هند، در جلسه‌ی تخصصی «سینما و تغییر اجتماعی» در موسسه‌ی تاتا برای علوم اجتماعی (TISS) در مومبای شرکت کردند. در این جلسه که با حضور اساتید جامعه‌شناسی، فعالان حقوق زنان و دانشجویان سینما برگزار شد، شناور فرآیند تحقیق پیش از تولید، چالش‌های دسترسی به مکان‌های حساس و اخلاقیات نمایش چهره‌های واقعی در مستند را تشریح کرد. او تأکید کرد: «ما نه به عنوان ناظر بیرونی، بلکه به عنوان هم‌سفرانی که اعتمادشان را کسب کرده‌ایم، فیلمبرداری کرده‌ایم. این اعتماد، سرمایه‌ی اصلی ماست.»

همزمان، نسخه‌ی بین‌المللی «آفساید» با زیرنویس‌های انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی، پرتغالی و هندی برای توزیع در پلتفرم‌های استریمینگ آماده شده است. شرکت توزیعی «Films Transit International» از مونترال، حقوق فروش جهانی را به عهده گرفته و مذاکره با نتفلیکس، آمازون پرایم و MUBI را آغاز کرده است. پیش‌نمایش خصوصی برای خریداران در مارکِت فیلم برلیناله (EFM) در فوریه‌ی آتی برنامه‌ریزی شده است. شناور می‌گوید: «هدف ما اکران در سالن‌های سینمای شهرهای بزرگ اروپا و آمریکای شمالی است، نه تنها پلتفرم‌های خانگی.»

در ایران، واکنش‌ها فراتر از فضای مجازی بوده است. تعدادی از نمایندگان مجلس، از جمله اعضای کمیسیون فرهنگ، در نامه‌ای به وزارت ارشاد از «ارزش فرهنگی و نمادین» فیلم یاد کرده و خواستار تسریع صدور مجوز نمایش عمومی شده‌اند. در مقابل، برخی جریان‌های محافظه‌کار در شبکه‌های اجتماعی با هشتگ‌های مخالف، فیلم را «تبلیغ علیه قوانین» خوانده‌اند. این دو قطبی، بازتابی از جدال‌های گسترده‌تر در جامعه ایران درباره حضور زنان در استادیوم‌هاست. شناور در پاسخ به منتقدان می‌گوید: «فیلم ما نظر نمی‌دهد؛ واقعیت را نشان می‌دهد. مخاطب خود قاضی است.»

از منظر فنی، تدوین «آفساید» مورد تحسین منتقدان بین‌المللی قرار گرفته. مجله‌ی «Cinema Scope» در نقدی مفصل نوشت: «تدوینگر سارا محمدی با جرأت از ساختار سه‌گانه‌ی کلاسیک فاصله گرفته و روایتی قطارهای‌مانند خلق کرده که مخاطب را در جریان آگاهی تدریجی شخصیت‌ها غرق می‌کند. استفاده از سکوت‌ها و صدای محیط، قدرتمندتر از هر دیالوگ است.» این مجله فیلم را در لیست «ده مستند برتر سال» پیش‌بینی کرده است.

موسیقی متن، اثر محمدرضا درویشی، نیز به طور جداگانه مورد توجه قرار گرفته. آلبوم موسیقی به طور مستقل در اسپاتیفای و اپل موزیک منتشر شده و در دسته‌ی «بهترین موسیقی متن مستند» در جشنواره‌ی Cinema Eye Honors نیویورک نامزد شده است. درویشی در مصاحبه با خبررسان توضیح داد: «من از ستار، دایره و سنتور به همراه سینت‌سایزرهای آنالوگ استفاده کرده‌ام تا تنشی بین سنت و مدرنیته، بین درونی و برونی، بازنمایی کنم.»

تیم «آفساید» اکنون روی پروژه‌ی بعدی تمرکز دارد: یک مستند بلند درباره «زنان در ورزش‌های رزمی ایران» که پیش‌تولید آن از ماه‌های قبل آغاز شده. شناور می‌گوید: «موفقیت «آفساید» به ما امکان داد تا با بودجه‌ی بالاتر و دسترسی بهتر، داستانی دیگر از مرزهای جنسیتی را روایت کنیم. این بار روی کشتی، جودو و تکواندو تمرکز خواهیم کرد.» تهیه‌کننده‌ی فیلم، مریم قاسمی، افزود که مذاکره با شبکه‌ی تلویزیونی اروپایی ARTE برای همکاری تولیدی در مراحل پایانی است.

در سطح آکادمیک، دانشگاه تهران و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، جلسه‌های نمایش و نقد فیلم را در برنامه‌ی درسی «سینمای مستند معاصر ایران» گنجانده‌اند. دکتر فاطمه معتمدی، استاد سینما، در مقاله‌ای نوشت: ««آفساید» نقطه عطفی در مستندسازی ایرانی است: گذر از «مستندِ گزارش‌گونه» به «مستندِ روایی-دراماتیک» با اخلاقیات قوی.»

در هند، اثر همچنان موج می‌زند. انجمن زنان فوتبال‌باز هند (WIFA) تصمیم گرفته است از کلیپ‌های «آفساید» در کمپین‌های ترویجی برای تشویق دختران به ورزش استفاده کند. رئیس این انجمن، آدیتی چاوهان، در بیانیه‌ای گفت: «این فیلم زبان مشترک رنج و امید را می‌گوید. ما می‌خواهیم دختران هند ببینند که در تهران هم، مثل مومبای، فوتبال فقط برای مردان نیست.»

در نهایت، داستان «آفساید» یادآوری می‌کند که سینما می‌تواند پل باشد. از کوچه‌های تهران تا سالن‌های مومبای، از FESTIVAL HA تا کلاس‌های درس، این مستند ثابت کرده که یک داستان بومی، اگر با صداقت و هنر روایت شود، مالکیت جهانی می‌یابد. همان‌طور که شناور در سخنرانی پایانی جشنواره Out & Loud گفت: «ما فوتبال بازی نمی‌کنیم؛ ما برای حقِ بازی، فیلم می‌سازیم.» و این حق، هیچ مرز نمی‌شناسد.