فلج معده یا گاستروپارزی؛ از علت تا درمان
فلج معده چیست؟
فلج معده (Gastroparesis) نوعی بیماری است که اعصاب و عضلات معده را درگیر کرده و فعالیت ماهیچه‌هایی که غذا را از معده به روده منتقل می‌کنند مختل میکند. زمانی که اعصاب و عضلات معده عملکرد درستی نداشته باشند، معده نمی‌تواند به‌شکل مطلوب غذا را هضم و تخلیه نماید. این مسئله بر کلیه فرایند گوارش اثر می‌گذارد.
افراد مبتلا به گاستروپارزی در طول دوره گوارش، علائم ناراحت‌کننده‌ای تجربه می‌کنند. این وضعیت ممکن است عوارض بلندمدتی ایجاد کند، به‌عنوان مثال اشتهای این افراد کاهش یابد و مواد مغذی لازم دریافت نشوند یا تنظیم قند خون‌شان دچار اختلال شود. درنهایت غذا به‌صورت کامل پردازش شده و به روده تخلیه نمی‌شود و مقداری از آن در معده باقی می‌ماند. این غذای باقی‌مانده می‌تواند سفت شود و توده‌ای به نام بنداک (bezoar) شکل دهد.
🔗 بیشتر بخوانید: جراحی تعویض مفصل زانو؛ راهنمای کامل برای بیماران
علت فلج معده چیست؟
آسیب‌دیدگی اعصابی که عضلات معده را فعال می‌کنند، عامل اصلی فلج معده است. علت کمتر شایع آن آسیب به خود عضلات معده می‌باشد. این مسئله انقباض عضلانی معده را که غذا را حرکت داده و وارد روده میکند مختل کرده و نتیجه آن سوءهاضمه و تأخیر در تخلیه معده است. در ادامه، برخی از عوامل زمینه‌ساز فلج معده را بررسی می‌کنیم.
۱. دیابت
فلج معده ممکن است از عوارض جانبی دیابت (نوع ۱ یا ۲) باشد که به آن فلج معده ناشی از دیابت می‌گویند. قند خون بالا به اعصاب و عروق خونی حامل اکسیژن به بافت آسیب می‌زند و اعصاب و عضلات معده را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
🔗 بیشتر بخوانید: قد چقدر از سلامت ما خبر می‌دهد؟
۲. جراحی
جراحی معده و اطراف آن ممکن است به عصب واگوس آسیب بزند و موجب فلج معده شود. احتمال بروز این بیماری در هر زمانی پس از جراحی وجود دارد.
۳. عفونت
عفونت‌های گوارشی نیز می‌توانند موجب گاستروپارزی شوند. عفونت‌های ویروسی مانند نوروویروس و روتاویروس از موارد شایع‌اند، اما عفونت‌های باکتریایی هم منجر به فلج معده می‌شوند. البته دانشمندان مطمئن نیستند که آیا خود عفونت باعث آسیب می‌شود یا سلول‌های ایمنی برای از بین بردن عفونت به اشتباه به اعصاب آسیب می‌زنند.
🔗 بیشتر بخوانید: پریودنتیت؛ علت، علائم و روش درمان بیماری جدی لثه
۴. داروها
برخی داروهای خاص و مواد مخدر پیام عصبی فعال‌کننده عضلات معده را مسدود می‌کنند که این مسئله موجب فلج معده موقت می‌گردد. اگر فلج معده دارید یا در گذشته داشته‌اید، باید از مصرف برخی از داروهای زیر پرهیز کنید، از جمله:
- مواد مخدر؛
- نیکوتین؛
- ماری‌جوآنا؛
- داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای؛
- پروژسترون؛
- داروهای ضدحساسیت؛
- مسدودکننده‌های کانال کلسیم (برای فشار خون بالا)؛
- آنالوگ‌های آمیلین/آنتاگونیست‌های جی.ال.پی.۱ (GLP-۱؛ برای درمان دیابت)؛
- سیکلوسپورین (برای جلوگیری از رد پیوند)؛
- کلونیدین (برای درمان فشار خون بالا)؛
- لیتیوم (برای درمان اختلال دوقطبی)؛
- داروهای ضدروان‌پریشی.
۵. موارد کمتر شایع
- بیماری کلاژن عروقی؛
- اختلال غدد درون‌ریز؛
- سیستیک فایبروزیس؛
- بیماری‌های عصبی مانند بیماری پارکینسون، مالتیپل اسکلروزیس یا اختلال خودایمنی.
به فلج معده‌ای که هیچ علت مشخصی ندارد، فلج معده ناشناخته یا ایدیوپاتیک می‌گویند. شایع‌ترین نوع فلج معده نوع ناشناخته آن است، زیرا علتش مشخص نیست. بااین‌حال، فلج معده ناشی از دیابت حدود یک‌سوم موارد ابتلا را به خود اختصاص می‌دهد.
علائم فلج معده
علائم فلج معده در افراد مختلف متفاوت است. برخی افراد درد معده مداومی را گزارش می‌دهند که بر زندگی روزمره آن‌ها اثر می‌گذارد. البته شدت این درد نشان‌دهنده شدت بیماری نیست. برخی افراد درد بیشتری حس می‌کنند، زیرا اعصاب آن‌ها حساس‌ترند.
سایر علائم گاستروپارزی عبارت‌اند از:
- سوءهاضمه؛
- نفخ معده؛
- احساس سیری سریع یا سیری به‌مدت طولانی؛
- درد بالای شکم؛
- حالت تهوع و استفراغ؛
- بالاآوردن غذای هضم‌نشده؛
- کاهش اشتها؛
- برگشت اسید و سوزش سردل؛
- نوسان قند خون؛
- یبوست.
عوارض فلج معده
- کاهش وزن و سوءتغذیه و کم‌آبی؛
- عوارض بازگشت اسید مانند التهاب مری؛
- افت شدید فشار خون یا افزایش سریع قند خون با تخلیه غذا به روده؛
- انسداد خروجی معده با ایجاد توده سفت بنداک.
تأثیر فلج معده بر عمل دفع
فلج معده کل فرایند گوارش را آهسته میکند و می‌تواند حرکت روده را به تأخیر بیندازد. همچنین ممکن است تکه‌ای بزرگ از غذای هضم‌نشده را وارد روده کند که حرکت آن دشوار است. هرچند فلج معده مستقیماً بر حرکت عضلات روده اثر نمی‌گذارد، برخی از عوارضش این کار را انجام می‌دهند. به همین دلیل برخی افراد هم‌زمان با فلج معده دچار یبوست هم می‌شوند.
تشخیص فلج معده
پزشک برای تشخیص بیماری از علائم و سابقه پزشکی شما می‌پرسد و برای اطمینان ممکن است از تصویربرداری و آزمایش حرکت معده کمک بگیرد. در این آزمایش فعالیت عضلات معده ارزیابی می‌شود.
تصویربرداری انسدادها را مشخص میکند و موارد مختلفی را شامل می‌شود، از جمله:
- اندوسکوپی بالایی؛
- اندوسکوپی کپسولی؛
- سی.تی اسکن؛
- ام.آر.آی (MRI)؛
- سونوگرافی شکمی.
بررسی معده خالی برای اندازه‌گیری تحرک معده انجام می‌شود، از جمله:
- سنتی‌گرافی تخلیه معده (GES): این آزمایش با مصرف مقداری داروی رادیواکتیو همراه با غذا یا نوشیدنی انجام می‌شود و میزان حرکت غذا در مسیر گوارش بررسی می‌شود.
- تست تنفسی حرکت معده (GEBT): با اندازه‌گیری گازهای تنفسی فرایند پردازش غذا در دستگاه گوارش بررسی می‌شود. در این آزمایش، یک وعده غذایی خاص حاوی مولکول کربن مصرف می‌شود که کربن‌دی‌اکسید خاص قابل‌اندازه‌گیری تولید میکند. پس از رسیدن غذا به روده، این گاز در تنفس شما قابل‌اندازه‌گیری است.
- کپسول‌های هوشمند: در این روش یک دستگاه الکتریکی بی‌سیم به اندازه یک قرص را می‌بلعید. این دستگاه همان‌طور که در طول لوله گوارش حرکت میکند، اطلاعاتی را ذخیره میکند. ۱ یا ۲ روز بعد، دستگاه همراه با مدفوع دفع می‌شود و با تحویل دستگاه به متخصص اطلاعات آن بررسی می‌شود.
همچنین ممکن است برای تعیین علت ایجاد فلج معده آزمایش‌های دیگری مانند آزمایش خون انجام شود.
درمان فلج معده
درمان مستقیمی برای فلج معده وجود ندارد، اما درمان‌هایی برای تحریک انقباض عضلات معده و تشویق آن‌ها به تخلیه پیشنهاد می‌شوند. دارو در خط اول درمان قرار دارد و برای افرادی که دارو برایشان چاره‌ساز نیست، از جراحی استفاده می‌شود. تمام درمان‌ها عوارض جانبی احتمالی دارند و روش درمان یک فرد لزوماً برای فرد دیگر کارساز نیست.
درمان اهداف مختلفی دارد، از جمله:
- تحریک عضلات معده و تخلیه آن؛
- دریافت آب و مواد غذایی موردنیاز بدن؛
- مهار علائم و عوارض بیماری؛
- مهار علت احتمالی بیماری و جلوگیری از بدترشدن آن.
برنامه درمانی ممکن است شامل این اقدامات باشد:
- مصرف دارو؛
- دریافت مواد مغذی؛
- جراحی؛
- درمان‌های خاص برای بیماری زمینه‌ای عامل فلج معده.
۱. داروهای درمان فلج معده
پروکینتیک‌ها (Prokinetics) در خط مقدم درمان فلج معده قرار دارند و برای تحریک حرکت معده و روده استفاده می‌شوند، از جمله:
- متوکلوپرامید: برای تحریک انقباض عضله و جلوگیری از حالت تهوع. این دارو با عوارضی مانند لرز همراه است.
- آگونیست‌های موتولین: جایگزین پروکینتیک‌ها هستند و اریترومایسین و آزیترومایسین را شامل می‌شوند که در حالت معمول به‌عنوان آنتی‌بیوتیک استفاده می‌شوند.
- آگونیست‌های سرتونین: داروهایی مانند تگاسرود و پروکالوپرید آگونیست سرتونین هستند که برای تحریک روده و بهبود یبوست تجویز می‌شوند.
- آگونیست‌های دوپامین: دارویی به نام دومپریدون با مسدودکردن انتقال‌دهنده عصبی دوپامین می‌تواند سبب تحرک معده شود و حالت تهوع را مهار کند.
داروهای دیگری هم ممکن است تجویز شوند، از جمله:
- ضداستفراغ برای حالت تهوع و استفراغ؛
- مهارکننده پمپ پروتون برای درمان رفلاکس اسید؛
- مسکن برای درد معده؛
- داروهای دیابت برای تنظیم قند خون.
۲. تغذیه
شاید نیاز باشد رژیم غذایی‌تان را تغییر دهید، مثلاً غذاهایی با فیبر و چربی کمتر مصرف کنید که هضم آسان‌تری دارند. همچنین نیاز است برای جایگزینی مواد مغذی ازدست‌رفته از مکمل‌های غذایی، برای برقراری تعادل الکترولیتی از سرم یا مواد غذایی درون‌رگی استفاده کنید تا مواد مغذی موردنیاز را دریافت نمایید.
۳. جراحی
جراحی آخرین مرحله برای درمان فلج معده است. اگر سایر درمان‌ها با شکست مواجه شدند، شاید نیاز باشد از این جراحی‌ها کمک بگیرید:
- پیلوروپلاستی شامل آرام و باز کردن عضلات پیلور (عضلات مربوطه به تخلیه غذا به روده)؛
- بای‌پس معده شامل برداشتن یا بستن بخشی از معده و ایجاد یک خروجی جدید به روده کوچک.
زندگی با فلج معده
معمولاً گاستروپارزی تهدیدکننده زندگی نیست. اما برخی از عوارض جانبی آن مانند سوءتغذیه، کم‌آبی، به‌هم‌ریختن تعادل الکترولیت و نوسان قند خون ناشی از دیابت اگر شدید باشد، ممکن است زندگی شما را تهدید کنند. پزشک سعی میکند خطر عوارض جانبی را کاهش دهد.
باید به علائم بیماری، غذا و عاداتی که موجب بهتر یا بدترشدن علائم می‌شوند دقت کنید. کوچک‌ترین تغییری ممکن است بر احساس شما اثر بگذارد. برخی از اقدامات شاید مفید باشند، مثلاً:
- روزانه به‌جای ۳ وعده، ۴ تا ۶ وعده کوچک غذا بخورید.
- چربی و فیبر مواد غذایی را کاهش دهید. این مواد هضم طولانی‌تری دارند.
- از مصرف الکل، تنباکو و مواد مخدر که موجب تأخیر تخلیه معده می‌شوند پرهیز کنید.
- پس از صرف غذا، ورزش‌های سبک مانند پیاده‌روی انجام دهید.
رژیم غذای مناسب برای فلج معده
برای تنبلی معده چه بخوریم؟ مصرف غذاهایی با هضم راحت مانند تخم‌مرغ و کره بادام‌زمینی تا حدی جلوی تأخیر تخلیه معده را می‌گیرد. همچنین بهتر است وعده‌های غذایی کوچک و کم‌چربی باشند. غذاهایی با پروتئین بالا و سبزیجات با هضم راحت مانند کدوسبز پخته مفیدند. اگر غذایی به‌راحتی جویده و بلعیده شود، یعنی هضم راحتی دارد و برای فلج معده مناسب است، از جمله:
- تخم‌مرغ؛
- کره بادام‌زمینی؛
- موز؛
- نان سفید و غلات با فیبر کم یا تصفیه‌شده؛
- بیسکویت‌های کم‌چرب؛
- آب پرتقال؛
- آب سبزیجات (اسفناج، کاهو، هویج)؛
- پوره میوه.
غذاهای ممنوعه برای افراد دچار گاستروپارزی
اگر به‌تازگی دچار علائم فلج معده شده‌اید، باید از مصرف برخی از غذاهای زیر پرهیز کنید، از جمله:
- غذاهایی با چربی و فیبر زیاد؛
- نوشیدنی‌های گازدار؛
- الکل؛
- لوبیا؛
- ذرت؛
- دانه‌ها و مغزها؛
- بروکلی و گل‌کلم؛
- پنیر؛
- خامه سنگین؛
- روغن یا کره اضافی.
نکات مهم برای مهار علائم با رژیم غذایی
پس از اینکه فلج معده شما بهبود یافت، باید با رژیمی چندمرحله‌ای به‌تدریج مواد غذایی جامد را به کار بگیرید. هرچند هیچ راهنمای دقیقی برای این کار وجود ندارد، روش زیر شاید به شما کمک کند:
- مرحله اول: آبگوشت، سوپ گوشت و آب سبزیجات مخلوط مصرف کنید.
- مرحله دوم: سوپ حاوی نودل و کراکر و همچنین پنیر و کره بادام‌زمینی مصرف کنید.
- مرحله سوم: می‌توانید از مواد حاوی نشاسته نرم و منابع پروتئینی نرم مانند مرغ و ماهی استفاده کنید.
در این ۳ مرحله از خوردن گوشت و سبزیجات با فیبر زیاد که هضمشان بیشتر طول می‌کشد، پرهیز کنید.
همچنین نکات زیر را به یاد داشته باشید:
- قبل از بلعیدن غذا آن را به‌خوبی بجوید.
- ابتدا غذاهای مغذی را مصرف کنید تا قبل از سیرشدن سوخت موردنیاز بدنتان را تأمین نمایید.
- مولتی‌ویتامین مصرف کنید.
- اگر کاهش وزن داشتید، سعی کنید روزانه ۱۵۰۰ کالری دریافت کنید.
- می‌توانید اسموتی ماست، اسموتی میوه و سبزیجات و شیک پروتئین مصرف کنید.
- آب فراوان بنوشید تا سیستم گوارشی شما دچار کم‌آبی نشود.
منبع: hopkinsmedicine