پرانا چیست؟ تأثیر آن بر بدن و روان

پرانا چیست؟ تأثیر آن بر بدن و روان

پرانا مفهومی کهنه است که در فلسفه و طب سنتی هند، متون هندوئه، هنرهای رزمی و یوگا کاربرد دارد. این واژه جریان انرژی حیاتی را توصیف می‌کند که کلیه حرکات جسمانی از جریانی خون، تنفس و هضم را هدایت می‌کند. از آنجا که پرانا با چشم قابل رویت نیست، درک آن در نگاه اول دشوار به نظر می‌رسد، اما با تمرین مداوم می‌توانید این انرژی را در بدن، نفس و محیط اطراف خود تجربه کرده و از آن بهره‌مند شوید. در این نوشتار ابتدا ماهیت پرانا را تشریح می‌کنیم و سپس به کاربردهای مختلف آن می‌پردازیم.

پرانا چیست؟

بسیاری از افراد به اشتباه پرانا را با تنفس هم‌معنی می‌دانند، در حالی که این دو مفهوم متمایز هستند. برخی پرانا را نیروی حیات، انرژی معنوی یا حتی روح می‌نامند. در واقع پرانا نوعی انرژی است که از طریق شبکه‌ای از کانال‌های ظریف در بدن جریان می‌یابد. این کانال‌ها «نادی» نامیده می‌شوند و جسم و روح را به یکدیگر متصل می‌سازند و بستر جریان انرژی پرانا را فراهم می‌کنند. جذب انرژی پرانا از هوای پاک، غذاهای سالم و انرژی‌های طبیعی محیط امکان‌پذیر است. در مقابل، حرکات نامناسب بدن، تمرکز بر افکار منفی و تنفس در هوای آلوده باعث کاهش سطح پرانا می‌شوند.

انواع پرانا

پرانا در بدن به پنج دسته یا «وایو» تقسیم می‌شود که هر یک بر عملکرد خاصی از اعضای بدن تسلط دارند:

  • اودانا: مختص ناحیه بالای بدن تا سطح قلب است و کارکردهایی چون تفکر، بیان احساسات و گفتار را مدیریت می‌کند.
  • پرانا (وایوی اصلی): بر منطقهٔ قلب و تنفس متمرکز است و با هر نفس ورودی تشدید می‌یابد.
  • سامانا: در ناحیه ناف فعّال است و فرآیندهای هضم و جذب مواد معدنی را کنترل می‌کند.
  • آپانا: در ناحیه لگن قرار دارد و وظیفه دفع فضلات و مواد زائد را بر عهده دارد.
  • ویانا: گردش خون در سراسر بدن را تنظیم می‌کند، هرچند مرکز اصلی آن در قلب است.

پرانا و نادی‌های مرکزی، خورشید و ماه

هر انسان علاوه بر جسم فیزیکی، یک جسم ظریف (لطیف) نیز دارد که فراتر از لایه‌های مادی است و به هاله انرژی متصل می‌باشد. این جسم ظریف بستر احساس ناخودآگاه انرژی دیگران را فراهم می‌کند. سیستم عصبی جسم ظریف از شبکه‌ای از نادی‌ها تشکیل شده که شامل نادی مرکزی، نادی خورشید و نادی ماه می‌شود.

۱. نادی خورشید (پینگالا)

این نادی در سمت راست ستون فقرات جسم ظریف واقع شده است. انرژی‌هایی چون خشم، حسادت، جدایی و نفرت در این مجرا جریان می‌یابند و به داغی خورشید تشبیه می‌شوند.

۲. نادی ماه (ایدا)

در سمت چپ ستون فقرات قرار دارد. انرژی‌های اشتیاق، عشق و وابستگی در این نادی جاری هستند.

۳. نادی مرکزی (سوشومنا)

بلندرو در جلوی ستون فقرات جسم ظریف स्थित است. هاتا یوگا روشی است که هدف انتقال انرژی از نادی‌های چپ و راست (ماه و خورشید) به نادی مرکزی دارد. وقتی پرانا به 자유 در نادی مرکزی جریان یابد، انسان به حالت سمادی یا سعادت جاودانه می‌رسد. خشنودی، قناعت، افکار پاک و حکمت در این نادی بروز می‌یابند.

پرانا و چاکراها

نادی‌های چپ و راست و شعبه‌های آن‌ها به‌گونه‌ای دور نادی مرکزی می‌پیچند که اشکال چرخ‌مانندی ایجاد می‌کنند؛ این نقاط تقاطع همان چاکراها هستند. وقتی می‌گوییم یک چاکرا مسدود شده، منظور این است که نادی مرکزی در آن نقطه مانع شده است. از طریق یوگا و مدیتیشن می‌توان پرانا را از نادی‌های جانبی به نادی مرکزی هدایت کرد و مانع‌ها را رفع نمود.

پرانا و جسم فیزیکی

در کلاس‌های یوگا، پرانا با آزادی بیشتری حرکت می‌کند و ممکن است حس جریان برقی در بدن را تجربه کنید. وقتی به دلیل احساس عمیق لرزیدگی‌ای در هستی می‌یابید یا القای درونی‌ای را تجربه می‌کنید، در واقع واکنش بدن ظریف به پرانا را شاهد هستید. با دقت به تنفس، نحوه کارکرد قانون پرانا آشکار می‌شود. برای مثال، وقتی انرژی در نادی سمت راست (پینگالا) جریان دارد، از منخر راست خارج می‌شود و نیمکره چپ مغز (منطقی) فعال‌تر می‌گردد. اگر منخر چپ باز باشد، نیمکره راست مغز (خلاق) غلبه می‌یابد. در حالت سمادی، هر دو منخر به طور متوازن کار می‌کنند و انرژی در نادی‌های جانبی جریان نمی‌یابد. آیا توجه کرده‌اید که در لحظات ناراحتی با نَفَس عمیق هوا را از سینه بیرون می‌دهید، و در لحظات نشاط و هوشیاری نفس را در سینه نگه می‌دارید؟ این نوسان بین حالتی نشاط و غم، مستقیماً به چرخه پرانا مربوط است.

پرانا در مدیتیشن

یوگا از طریق حرکات فیزیکی و مدیتیشن با استفاده از ذهن، جریان درونی را به سمت نادی مرکزی می‌کشاند. بر اساس متون باستانی، افکار ما بر پرانا تسلطی دارند مانند سوارکاری که اسب را هدایت می‌کند. از این رو، با اختیار افکار می‌توان پرانا را به مرکز رهنمود کرد. مدیتیشن و پرانایاما ما را آموزش می‌دهند که جریان تنفس را مهار کنیم. ذهن، پرانا و افکار با هم درهم‌تنیده‌اند؛ تمرکز بر یکی از این سه، دو دیگر را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

پرانایاما

پرانایاما یا کنترل تنفس، یکی از هشت مرحله یوگا است که با تمرینات تنفسی، پرانا را در کنار آسانا (وضعیت‌های فیزیکی) و مدیتیشن پرورش می‌دهد. با رویکردهای پرانایامای آیورودا می‌توان انرژی را افزایش داد، بدن را داغ کرد و ذهن را رها ساخت. تحقیقات سال ۲۰۱۲ نشان دادند که تنفس اوجایی (Ujjayi) مانع از بروز واکنش‌های فیزیکی استرس در بدن می‌شود.

سخن پایانی

به زبان ساده، پرانا جوهر وجود تمامی موجودات زنده است و اغلب به نیروی حیات مشهور است. در بدن انسان، پرانا انرژی است که مسئولیت کلیه حرکات فیزیکی را بر عهده دارد. در این مقاله ماهیت انرژی پرانا و عواملی که بر آن تأثیر‌گذارند، تشریح گردید.

آیا شما نیز یوگا انجام می‌دهید؟ تا به حال با مفهوم پرانا در این ورزش روبرو شده‌اید؟