مسجد جامع هفتشویه اصفهان؛ گنجینه ایلخانی در آستانه فرسایش نهایی در انتظار ۲۸ میلیارد تومان

به گزارش آفتاب وطن، مسجد جامع هفتشویه واقع در حاشیه شرقی اصفهان، شاهکاری است که ریشههایش به اواخر قرن پنجم هجری میرسد و با وجود ثبت ملی در دهه ۱۳۴۰، همچنان متولی مشخصی ندارد و در معرض تخریب جدی قرار گرفته است.








معماری چند دورهای و تحولات ساختاری
معمار و مرمتگر محسن افشار بیان میدارد که در کالبد کنونی مسجد، نشانههای پنج دوره تاریخی معماری قابل مشاهده است. بنا اولیه سلجوقی با دالانهای متقارن در دو جبهه شرقی و غربی شکل گرفته بود، اما تغییر کاربری اراضی و ایجاد مسیر دسترسی به روستای واران، دالان شرقی را از بین برده و تقارن اولیه را نقض کرد. آثاری از ایوان شمالی با دو پایه آجری، بقایای دالانهای فروریخته، دو راهپله برای دسترسی به طبقه بالا، و سکوی هشتضلعی مناره در گوشه جنوب غربی، تنها ماندههای معماری هستند. کفسازی حیاط نیز لایههای سلجوقی و دورههای بعدی را نشان میدهد.
محراب ایلخانی؛ اثری بینظیر در معرض نابودی
شاخصترین عنصر هنری مسجد، محراب گچبری با ارتفاع نزدیک به ۹ متر از دوره ایلخانی است. این اثر شامل دو طاقنمای تزئینی، گچبریهای برجسته، کتیبههای خط ثلث با آرایههای گیاهی و آیتالکرسی در حاشیه است. متأسفانه حتی یک پوشش حفاظتی مناسب هم برای این گنجینه هنری وجود ندارد و مستقیما در برابر بارندگی و رطوبت قرار دارد. افشار تأکید میکند که بازسازیهای ایلخانی با حذف دالان شرقی، تغییر تناسبات و افزودن گنبدخانه و جرزهای ضخیمتر، اگرچه نشاندهنده شناخت سازندگان بوده، اما استفاده از مصالح نامرغوب دوام بخشها را کاهش داده است.
وضعیت حقوقی این اثر تاریخی، چالش عمدهای است؛ نه اداره اوقاف، نه امور مساجد و نه مدیریت محلی، مسئولیت متولی را برعهده نگرفتهاند. این خلأ قانونی مانع از تدابیر حفاظتی مستمر شده و حتی اقدامات محدود سال ۱۳۹۹ نیز نتوانسته روند فرسایش را متوقف کند.
برنامه مرمت و چالش تأمین اعتبار
سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اصفهان، اعلام کرده که طرح مرمت به تأیید شورای فنی رسیده و استاد محمد پاکنژاد برای اجرا انتخاب شده است. برآورد کل هزینه حدود ۲۸ میلیارد تومان برآورد شده که اجرا در یک مرحله امکانپذیر نیست. برای فاز اول اضطراری شامل سازه موقت حفاظت محراب و استحکام جدارهها، دو میلیارد تومان پیشبینی شده است. دهیاری هفتشویه نیز آمادگی پذیرش مدیریت مجموعه، نصب دوربینهای مداربسته و نورپردازی را اعلام کرده تا فضایی برای محققان و بازدیدکنندگان فراهم آید. یگان حفاظت میراث فرهنگی بهصورت دورهای از بنا بازدید میکند و تا کنون امنیت نسبی برقرار است.
نجات این میراث تنها با تدوین طرحهای کاغذی ممکن نیست؛ تعیین متولی پاسخگو، تأمین اعتبار تدریجی و اجرای همزمان تدابیر حفاظتی و امنیتی، سه پیشنیاز جداییناپذیرند. محراب نهمتری، پایههای سلجوقی و لایههای تاریخی کفسازی، سرمایههایی هستند که هر روز تاخیر در مرمت، احتمال بقای آنها را برای نسلهای آینده کاهش میدهد. تجربههای مشابه در بناهای تاریخی دیگر ثابت کرده که اقدام امروز، پشیمانی فردا را پیش میگیرد.