اختلال بلع (دیس‌فاژی): علائم، علل و روش‌های درمان
مشکل بلع یا دیس‌فاژی نشانه‌ی تعداد زیادی از عوارض پزشکی است، از جمله اختلالات سیستم عصبی و مغز، بیماری‌های عضلانی و انسدادهای فیزیکی در گلو. با توجه به عامل اصلی ایجاد اختلال، روش‌های درمانی متنوعی پیشنهاد می‌شود. در این مقاله به بررسی علل، انواع و راهکارهای درمان مشکل بلع می‌پردازیم. برای کسب اطلاعات کامل تا انتها با ما بمانید.
مشکل بلع چیست؟
بلع اگرچه به نظر ساده می‌رسد، اما فرآیندی پیچیده است. مغز، چندین عصب و عضله، و دو دریچه عضلانی در انجام آن نقش دارند. واژه‌ی دیس‌فاژی (dysphagia) برای توصیف مشکل بلع به کار می‌رود. در حین بلعیدن، عضلات و اعصاب باید به صورت هماهنگ کار کنند تا غذا و نوشیدنی از دهان به معده برسد. هرگونه اختلال در عملکرد آن‌ها باعث می‌شود بلع کند و با درد همراه گردد. به همین دلیل ممکن است در هنگام بلعیدن آب، غذا یا حتى بزاق دچار سرفه یا خفگی شوید.
🔗 بیشتر بخوانید: آیا نوزادان ضربان قلب خود را درک می‌کنند؟
اکثریت افراد با حس مشکل بلع آشنا هستند. مثلاً وقتی خیلی سریع غذا می‌خورید و حس می‌کنید که غذا در مسیر نادرست رفته یا چیزی در گلو گیر کرده و سعی می‌کنید گلو را صاف کنید، دچار اختلال بلع شده‌اید. اگرچه این حس ناخوشایند است، اما به طور معمول نگران‌کننده نیست. با این حال، مشکل بلع می‌تواند نشانه‌ی یک مسئله جدی نیز باشد. اختلال بلع یکی از علائم رایج سکته مغزی است. اگر درمان نشود، احتمال ورود غذا و مایعات به مجرای تنفسی افزایش می‌یابد و می‌تواند به عفونت ریه و ذات‌الریه منجر شود.
انواع مشکل بلع
اختلال بلع بر اساس ناحیه‌ی درگیر به سه نوع تقسیم می‌شود. مسیر بلعیدن شامل سه بخش اصلی است: دهان، گلو (حلق) و مری (لوله‌ی غذایی) که به معده متصل می‌شود. بروز مشکل در هر یک از این بخش‌ها می‌تواند بلع را کند، سخت یا غیرممکن کند.
🔗 بیشتر بخوانید: امضای بیش از ۲ همت قرارداد فناورانه در اینوتکس ۲۰۲۶
- مشکل بلع دهانی: ریشه در دهان است. فک، دندان و زبان با هم غذا را خرد می‌کنند و غدد بزاقی با ترشح بزاق، غذا را برای بلعیدن آماده می‌سازند.
- مشکل بلع دهانی‌حلقی: در گلو بروز می‌یابد. پس از آماده‌سازی غذا در دهان، زبان آن را به سمت عقب گلو می‌رانند. حنجره بسته می‌شود تا غذا و مایع به مجرای هوایی نرفته و به سمت مری هدایت شوند. این نوع به «اختلال بلع انتقالی» نیز معروف است، یعنی مشکل در انتقال غذا از دهان به گلو.
- مشکل بلع مری: مری غذا و مایع را با حرکات موجی (پریستالتیک) به سمت معده می‌راند. هرگونه اختلال در این حرکات باعث مشکل بلع می‌شود.
علل مشکل بلع
هر بیماری، اختلال یا وضعیتی که بر عضلات و اعصاب اثر بگذارد، می‌تواند زمینه‌ساز مشکل بلع باشد.
۱. اختلالات سیستم عصبی و مغز
بیماری‌ها و آسیب‌هایی که سیستم عصبی مرکزی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، اغلب با اختلال بلع همراه هستند. از جمله:
🔗 بیشتر بخوانید: عفونت انگلی واژن؛ راهنمای کامل از علائم تا درمان
- اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS): بیماری‌ای که اعصاب کنترل‌کننده عضلات را ضعیف میکند.
- تومور مغزی: توده‌ای در مغز که می‌تواند مسیرهای عصبی کنترل حرکت عضلات را مختل کند.
- فلج مغزی: اختلال پیشرفته‌ای که هماهنگی و قدرت عضلات را کاهش می‌دهد.
- زوال عقل: حالت‌های روانی که بر تفکر و هماهنگی حرکتی اثر منفی دارند.
- مالتیپل اسکلروز (MS): بیماری خودایمنی که به عصب‌های مغز و نخاع آسیب می‌رساند.
- بیماری پارکینسون: تخریب تدریجی بافت‌های مغزی که منجر به اختلال حرکت و هماهنگی می‌شود.
۲. اختلالات عضلانی
بیماری‌هایی که از عملکرد عضلات گلو و مری در بلعیدن جلوگیری می‌کنند:
- آشالازی: اختلال نادری که در آن عضلات پایین مری به درستی شل نمی‌شوند تا غذا عبور کند.
- اسپاسم کریکوفارنکس: انقباض غیرطبیعی عضلات بالای مری که حس گیر کردن غذا در گلو را ایجاد میکند.
- اسپاسم مری: انقباضات بیش از حد عضلات مری.
- دیستروفی عضلانی: مجموعه بیماری‌های ارثی که باعث ضعف تدریجی عضلات می‌شوند.
- میاستنی گراویس: بیماری خودایمنی که انتقال پیام عصبی به عضلات را مختل و کنترل عضلات را دشوار می‌سازد.
- میوزیت: بیماری خودایمنی که باعث ضعف عضلات گلو و مری می‌شود.
- اسکلرودرمی: بیماری خودایمنی که بافت‌های زخمی سفت در مری ایجاد میکند و مانع انقباض طبیعی عضلات و عبور غذا می‌گردد.
۳. باریک‌شدن یا انسداد
شرایطی که باعث انسداد یا باریک شدن گلو و مری می‌شوند:
- سرطان: تومورهای سر و گردن می‌توانند مانع بلع غذا شوند. سرطان مری شایع‌ترین نوع سرطان است که دیس‌فاژی ایجاد میکند.
- ازوفاژیت ائوزینوفیلیک: تجمع زیاد گلبول‌های سفید در مری که باعث سفت شدن دیواره آن می‌شود.
- دیورتیکول مری: کیسه‌ای در دیواره مری که می‌تواند غذا را در خود انباشته و حس گیر کردن در گلو دهد. رایج‌ترین نوع آن دیورتیکول زنکر است.
- بیماری برگشت اسید (GRD): اسید معده به سمت مری بازمی‌گردد و زخم‌هایی ایجاد میکند که می‌توانند باعث باریک‌شدن (استریتور) یا تحریک مری (مری بارت) شوند و بلع را سخت و دردناک کنند.
عوامل دیگر
عفونت‌هایی مانند گلودرد استربتوکوکی (لوزه باکتریایی) می‌توانند درد و التهابی ایجاد کنند که بلع را دشوار می‌سازد. همچنین جراحی‌های سر و گردن و درمان‌های دیگر (مانند پرتودرمانی) می‌توانند به بافت‌های درگیر بلع آسیب برسانند.
عوامل خطر‌ساز مشکل بلع
پیری به تنهایی باعث مشکل بلع نمی‌شود، اما یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است. با افزایش سن عضلات ضعیف‌تر می‌شوند و احتمال آسیب به آن‌ها افزایش می‌یابد. همچنین شیوع بیماری‌های عصبی مرتبط با اختلال بلع در سنین بالا بیشتر است.
عوارض عدم درمان مشکل بلع
اگر اختلال بلع درمان نشود، می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد، از جمله:
- پرهیز از خوردن و نوشیدن به دلیل ترس از خفگی;
- کم‌آبی بدن;
- سوء‌تغذیه;
- خفگی;
- آسپیراسیون خاموش و ذات‌الریه اسپیراسیون.
زمان مراجعه به پزشک
اگر چندین بار دچار مشکل بلع شدید، به پزشک مراجعه کنید. در صورت بروز تنفسی یا حس گیر کردن جسم در گلو، بلافاصله به اورژانس (۱۱۵) مراجعه نمایید. ضعف ناگهانی عضله، فلج و ناتوانی در بلع علائم اورژانسی هستند.
علائمی که ممکن است نشان‌دهنده مشکل بلع باشند عبارتند از:
- خفگی مکرر ناشی از غذا;
- طولانی شدن زمان بلعیدن بیش از چند ثانیه;
- درد در هنگام بلع;
- ذات‌الریه مکرر (نشانه ورود غذا به ریه).
اگر غذا بیش از ۱۵ دقیقه در مری بماند، باید به اورژانس مراجعه کرد.
تشخیص مشکل بلع
پزشک با پرسش از علائم و انجام معاینه بالینی، برای بررسی دقیق‌تر بخش‌های سر و گردن درگیر در بلع، آزمایش‌های زیر را تجویز میکند:
- آزمایش بلع باریوم (ازوفاگرام): رادیولوژیست محلول باریوم را به بیمار می‌دهد تا گلو و مری در عکس‌های ایکس آشکار شوند. فیلم‌برداری در حین بلع باریوم عملکرد مری را نشان می‌دهد.
- ازوفاگودئودنوسکوپی (EGD) یا اندوسکوپی فوقانی: متخصص گوارش با دوربین گلو، مری و معده را تصویربرداری میکند. این روش باریک‌شدن، تومور و بیماری‌هایی مانند مری بارت را آشکار می‌سازد.
- لارنگوسکوپی: متخصص گوش‌حلق‌وبینی با ابزار مخصوص بینی، بی‌نظمی‌های گلو و جعبه صوتی را بررسی میکند.
- بلع باریوم تغییریافته: متخصص گفتار و بلع غذا و مایع آغشته به باریوم می‌دهد و فیلم ایکس در حین جویدن و بلعیدن تهیه میکند تا عملکرد دهان، گلو و مری ارزیابی شود.
- بررسی اندوسکوپی فیبرنوری بلع (FEES): متخصص گفتار دوربین را از بینی وارد میکند تا جعبه صوتی و بالای مری را ببیند. затем مایع یا غذا با رنگ خاص داده می‌شود تا فرایند بلع و احتمال ورود به مجرای تنفسی مشاهده گردد.
- مانومتری مری: لوله‌ای از بینی به مری وارد شده و با ثبت‌کننده فشار متصل است. пациент آب می‌نوشد و انقباضات مری در حین بلع اندازه‌گیری می‌شود.
- آزمایش امپدانس و pH: مشخص میکند که آیا برگشت اسید عامل مشکل بلع است یا خیر.
درمان مشکل بلع غذا
درمان بر اساس علت و شدت اختلال متفاوت است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- مصرف دارو: برای عفونت‌ها (معمولاً ویروسی یا قارچی) ضدعفونی‌کننده تجویز می‌شود. درمان بیماری برگشت اسید نیز شامل داروهای کنترل اسید معده است.
- تغییر سبک زندگی: پزشک ممکن است تغییر رژیم غذایی یا عادات خوردن را توصیه کند. غذاهای نرم‌تر که جویدن آسان‌تر است، و پرهیز از غذاهای خیلی داغ یا خیلی سرد پیشنهادی است.
- لوله تغذیه: اگر بیمار نتواند تغذیه کافی از راه فم داشته باشد یا در معرض خفگی باشد، لوله تغذیه (نازوغذی یا PEG) برای انتقال مواد غذایی مستقیماً به معده یا روده در نظر گرفته می‌شود.
- سایر مداخلات پزشکی: در موارد عصبی، تزریق سم بوتولینیوم برای رفع اسپاسم عضلانی یا جراحی برای رفع انسداد مری از گزینه‌های درمانی هستند.
توانبخشی برای مشکل بلع
توانبخشی بلع برای بسیاری از افراد مفید است. متخصص گفتار و بلع تمرین‌هایی برای تقویت عضلات بلع آموزش می‌دهد:
- تغییر نحوه خوردن و نوشیدن: لقمه‌های کوچکتر، جوییدن کامل، و در صورت نیاز افزودن غلیظ‌کننده به مایع‌ها (چون بلعیدن مایعات رقیق سخت‌تر است).
- نشستن صاف در هنگام غذا: برای کاهش خطر خفگی، بهترین وضعیت بدن و زاویه سر در زمان خوردن آموزش داده می‌شود. پس از غذا ۱۵ تا ۲۰ دقیقه صاف بنشینید.
- تمیز کردن گلو: تکنیک سرفه‌کردن موثر برای دفع غذا یا مایع گیر کرده در گلو با کمترین ریسک آموزش داده می‌شود.
نکات تکمیلی برای مدیریت در منزل
۱. محیط غذا
- در محیطی آرام و بدون مزاحم غذا بخورید;
- تمرکز کامل بر روی غذا;
- حین غذا صحبت نکنید.
۲. مقدار غذا
- با آرامی غذا بخورید;
- غذا را به تکه‌های کوچک برش دهید و به خوبی بجوید تا قبل از بلع در دهان مایع شود;
- هر بار حداکثر نصف قاشق چای‌خوری غذا در دهان بگذارید.
۳. بلع
- ممکن است برای هر لقمه نیاز به ۲ تا ۳ بار بلع متوالی باشد;
- تمرکز بر حین بلعیدن;
- اگر غذا یا مایع گیر کرد، به آرامی سرفه کنید، گلو را تمیز کنید و بعد بلع کنید. ممکن است تکرار لازم باشد.
۴. مدیریت بزاق
- مقدار مناسب مایعات بنوشید;
- مکعب یخ یا آب لیمو می‌تواند ترشح بزاق را تقویت و تعداد بلع را افزایش دهد.
۵. قوام غذا
- از غذاهای سخت‌جویید پرهیز کنید;
- غذا را پوره کنید;
- اگر مایعات باعث سرفه می‌شوند، از غلیظ‌کننده‌ها (مانند نکتار برای آبمیوه یا سوپ خامه برای آبگوشت) استفاده کنید.
۶. مصرف دارو
- قرص‌ها را خرد کرده و با آبمیوه یا پوره مخلوط کنید;
- از داروساز بپرسید کدام قرص‌ها نباید خرد شوند و کدام‌ها باید در مایع حل شوند.
نظر شما
شما چقدر با مشکل بلع آشنایی دارید؟ آیا تا به حال دچار این عارضه شده‌اید؟ در صورت تمایل، تجربه و نظر خود را در بخش نظرات برای ما بنویسید و این مطلب را در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارید.