ناخودآگاه جمعی چیست؟ – شناخت کهنالگوها و تفاوت با ناخودآگاه فردی

چرا برخی مفاهیم در تمام فرهنگها و تمدنها 의미 ثابتی دارند؟ چرا واکنش همه انسانها در مواجهه با برخی رویدادها یکسان است؟ اولین بار کارل یونگ اصطلاح «ناخودآگاه جمعی» را به کار برد. او معتقد بود ما علاوه بر ناخودآگاه فردی، یک ناخودآگاه جمعی هم داریم که برخی از واکنشهای ما ریشه در آن دارد. با ما همراه باشید تا درباره این مفهوم اطلاعات بیشتری کسب کنید.
مدل روانشناسی یونگ
اندیشمندان حوزه روانشناسی با توضیح مفهوم «روان» نظریات خود را ارائه کردهاند. یونگ نیز مانند فروید، اریکسون و دیگر نظریهپردازان این حوزه معتقد بود که روان از تعدادی سیستم جداگانه اما بههم وابسته تشکیل شده است. بر اساس نظریه یونگ، خودآگاه اولین بخش روان انسان است. نفس یا ایگو (Ego) نمایانگر بخش خودآگاه ذهن ماست. ایگو مجموعهای از افکار، خاطرات و احساسات انسان است و هویت فرد را شکل میدهد.
🔗 بیشتر بخوانید: هویت جنسیتی چیست؟ درک جامعه از آن چگونه است؟
بخش دوم روان انسان، ناخودآگاه اوست. یونگ میگوید ناخودآگاه ما از دو لایه تشکیل شده است. لایه اول ناخودآگاه فردی است. این مفهوم با نظریات فروید درباره ناخودآگاه همسو است. یونگ و فروید باور داشتند که ناخودآگاه حاوی اطلاعات فراموششده و خاطراتی است که با گذشت زمان سرکوب شدهاند.
یونگ با گسترش نظریه خود، مفهوم ناخودآگاه جمعی را نیز معرفی کرد. بر اساس این نظریه، واکنشهای انسان تنها ناشی از آزمونها و خاطرات شخصی نیست، بلکه برخی رفتارها ریشه در ناخودآگاه جمعی ما دارند.
🔗 بیشتر بخوانید: آرنیکا؛ دارویی گیاهی که باید با احتیاط مصرف بشود
ناخودآگاه فردی
ناخودآگاه فردی مفهومی است که اولین بار کارل یونگ آن را مطرح کرد. او میگوید ناخودآگاه فردی مجموعه تمام اطلاعات و آزمونهای یک فرد در طول حیات است که سرکوب یا فراموش شدهاند اما همچنان بر نگرش فرد تأثیر میگذارند.
این جنبه از ضمیر ناخودآگاه شامل خاطرات، ادراکات و افکاری است که فرد بهصورت آگاهانه به آنها دسترسی ندارد، اما در حرکات و واکنشهای او در شرایط بحرانی نقش دارد. یونگ به این خاطرات فراموششده «عقده» (Complex) میگوید و معتقد است که تداعی عقدهها بار عاطفی زیادی دارد و رفتارهای گوناگون ما را تحت تأثیر قرار میدهد؛ برای مثال فردی که از سگها میترسد، امکان دارد در کودکی در مواجهه با سگها حادثهای ترسناک را تجربه کرده باشد. او با گذشت زمان خاطره آن حادثه را فراموش کرده، اما همچنان در بزرگسالی با دیدن سگها دچار هراس و اضطراب میشود. این فرد علت هراس از سگ را نمیآورد، اما ناخودآگاه فردیاش به او دستور میدهد از سگها دوری کند.
🔗 بیشتر بخوانید: بررسی اثرات روانی روز ولنتاین و ۷ راهکار برای مدیریت غم و تنهایی
یونگ میگوید که محتوای ناخودآگاه فردی همیشه منفی نیست. گاهی جنبههای خنثی یا مثبت اتفاقات نیز با گذشت زمان از ذهن ما پاک میشوند و ما از آنها آگاه نیستیم، اما تأثیراتشان در رفتارهایمان آشکار است.
ناخودآگاه جمعی
ناخودآگاه جمعی مفهومی دیگر است که کارل یونگ معرفی کرد. به عبارتی، ناخودآگاه جمعی مجموعه دانشها و آزمونهای مشترک در انسانهاست که به نسلهای بعدی منتقل میشود و با استعداد شخصی شکل نمیگیرد. این آزمونها در قالب کهنالگوها یا آرکتایپ (Archetype) در ضمیر خودآگاه ما نهفته شده و بهشکل فرهنگ، هنر، مذهب، سنت و آزمونها بهصورت نمادین ابراز میشوند. بر پایه نظریه یونگ، ناخودآگاه جمعی بین همه انسانها مشترک است. مردم احتمالاً نمیدانند چه ویژگیهایی در ناخودآگاه جمعیشان وجود دارد، اما در لحظات بحرانی این ناخودآگاه فعال میشود و رفتارهایی را در ما برانگیزد که بین همه انسانها یکسان است.
برای درک ناخودآگاه جمعی باید با مفاهیم دیگر نیز آشنا شوید. یکی از این مفاهیم کهنالگو است. کهنالگوها نمادها و مضامین جهانی مشترک بین همه فرهنگها و ادوار بشری هستند. یونگ میگوید هر کهنالگو نمایانجر جنبههای مشترک آزمونهای انسانی است که ردپای حافظه گذشتگان را در آنها میتوان دید، همانند ترس از تاریکی یا مرگ.
تعارض نظریه یونگ با نظریات فروید
کارل یونگ یکی از اولین حامیان فروید بود، زیرا هر دو به بررسی ناخودآگاه علاقه داشتند و در این حوزه تحقیق میکردند. یونگ یکی از اعضای فعال انجمن روانکاوی فروید بود و در سال ۱۹۱۰ به خواسته فروید، رئیس این انجمن شد. سال ۱۹۱۲، یونگ در تور سخنرانیهایش در آمریکا بهصورت علنی از نظریه فروید انتقاد کرد و نظرات خود را بیان نمود.
یونگ باور داشت ناخودآگاه جمعی بر حرکات انسانها تأثیر دارد. او با نظریه فروید موافق نبود و گفت ما مانند یک لوح خالی به دنیا نمیآییم و رفتارهایمان تنها تحت تأثیر آزمونهای شخصی نیستند. او گفت این باور محدودکننده است و اجازه نمیدهد بهخوبی خودمان را بشناسیم. یونگ در مقالاتش مفهوم کهنالگوها را معرفی کرد و گفت چرا باید این کهنالگوها را بشناسیم و آنها را گسترش دهیم.
ناخودآگاه جمعی و کهنالگو
به قول یونگ، کهنالگو یا آرکتایپ تصاویر و مضامینی است که از ناخودآگاه جمعی انسان ریشه میگیرد. این کهنالگوها در فرهنگهای گوناگون معانی یکسانی دارند و نمادهایشان را میتوان در رویاها، افسانهها، ادبیات، هنر و مذاهب گوناگون مشاهده کرد. یونگ معتقد است که نمادهای همه فرهنگها مشابه هم هستند، زیرا همه آنها از ناخودآگاه جمعی ما پدید آمدهاند.
بر اساس نظریه یونگ، روان مردم امروز وابسته به قبل بدوی انسانهاست و این ناخودآگاه جمعی رفتارهای ما را هدایت میکند؛ برای مثال رابطه مادر و فرزند از ناخودآگاه جمعی ما نشأت میگیرد. هیچکس به ما نمیگوید مادر چیست و چه احساسی باید به او داشته باشیم. ما فارغ از محل زندگی، حالت خانوادگی، فرهنگ و نژادمان، هنگامی به دنیا میآییم واکنشی به مادرمان نشان میدهیم و او نیز رفتارهای غریزی در مواجهه با ما دارد. یونگ در نظریه خود کهنالگوهای متعددی را شناسایی و معرفی کرده که در ادامه با مهمترین آنها آشنا میشویم.
۱. پرسونا (Persona)
پرسونا یا نقاب ظاهری است که ما از خودمان به دیگران نشان میدهیم. به قول یونگ، پرسونا نوعی کهنالگوی انطباقی است که مردم از آن بهره میبرند تا خود واقعیشان را پنهان کنند و چهرهای موجهتر از خود ارایه دهند. او معتقد بود که پرسونا وسیلهای برای سازگاری اجتماعی است.
ریشه کلمه پرسونا به کلمهای یونانی برمیگردد که به معنای نقابهای بازیگران در نمایش و تئاتر است. کهنالگوی پرسونا نماد نقشهایی است که ما در حضور دیگران بازی میکنیم تا نمودی مقبول و موجه از جامعه داشته باشیم. پرسونا به پیروزی اجتماعی انسانها کمک میکند و راهی برای سازگاری بیشتر افراد با محیط اجتماعی است، اما در شرایطی میتواند مشکلساز شود؛ برای مثال اگر معلمی همه افراد جامعه را همانند دانشآموزان کلاسش ببیند، در روابط اجتماعی با چالشهای گوناگون مواجه خواهد شد.
روانشناسان میگویند پرسونا در دوران کودکی شکل میگیرد، زیرا والدین انتظار دارند فرزندانشان مطابق انتظاراتشان رفتار کنند. کودک در این مرحله یاد میگیرد برای پذیرفتهشدن در خانواده و مدرسه باید در یک چارچوب آشکار قرار گیرد و با دیگران سازگار شود.
۲. سایه
کهنالگوی سایه بخشهایی از شخصیت انسان است که او آنها را نمیشناسد یا به دلایلی انکار میکند. سایه هم در ناخودآگاه فردی و هم در ناخودآگاه جمعی ما ریشه دارد و ویژگیهایی را نمایان میکند که ما بهصورت آگاهانه با آنها مخالفیم. ویژگیهای کهنالگوی سایه بیشتر با ویژگیهای پرسونا در تضاد است. این کهنالگو منحصر به اخلاقیات منفی نیست و اعتدال شخصیت ما را فراهم میکند.
مطابق یک ایده فلسفی، هرجا نور وجود دارد، سایه نیز باید وجود داشته باشد. بر پایه این ایده، یونگ معتقد بود که اصرار بیش از حد بر ویژگیهای درست و نادیدهگرفتن سایه منجر میشود افراد شخصیتی سطحی آشکار کنند و همیشه دچار تصورات دیگران باشند.
نمودهای کهنالگوی سایه بیشتر زمانی آشکار میشود که ما ویژگیهای ناپسند را ابراز میکنیم. در این شرایط، همانند آینه جنبههای منفی حرکات دیگران را بازتاب میدهیم؛ به همین علت روانشناسان معتقدند درگیر شدن با سایه چالشبرانگیز است اما برای دستیابی به شخصیتی متعادل باید با آن مواجه شد.
فرایند شناخت و روبرو شدن با سایه به ما کمک میکند شخصیتی متمایز و متعادل داشته باشیم. اگر به دنیای ادبیات هم دقت کنید، همیشه قهرمانان داستان با ذات دوگانهشان دستوپنجه نرم میکنند و میخواهند بین پرسونا و سایه اعتدال برقرار کنند.
۳. آنیما و آنیموس
کهنالگوی آنیما و آنیموس عکس جنسیت بیولوژیکی انسانهاست. این کهنالگو به جنبههای ناخودآگاه زنانه در مردان و تمایلات مردانه در زنان اشاره دارد. یونگ میگوید انسانها با قرنها زندگی مشترک در کنار هم نگرش و رفتارهایی را کسب کردهاند و آنها را منحصر به جنسیت خود میدانند.
به باور او، مردان آنیما (شخصیت درونی زنانه) و زنان آنیموس (شخصیت درونی مردانه) دارند. این کهنالگوها در ناخودآگاه افراد ریشه دارند و برای تکمیل آزمونها و درک افراد از جنسیت خود مهماند. کهنالگوی آنیما و آنیموس در نتیجه آزمونهای فردی با جنسیت مخالف و رفتار والدین در کودکی شکل میگیرد.
مطابق نظریه کهنالگوی یونگ، ویژگیهایی همانند خودمختاری، پرخاشگری و جداییطلبی مردانه تلقی میشود و بیشتر انسانها ویژگیهایی چون دوستی، همدلی و پرورشدهندگی را متعلق به زنان میدانند. یونگ معتقد بود این ویژگیها محدود به یک جنسیت نیستند، هیچکدام بر دیگری برتری ندارند و همه این خصوصیات در کنار هم وجود انسان را میسازند. آنیما و آنیموس پلهایی به ناخودآگاه ما میسازند و درگیری با این بخش ناخودآگاه شناخت و درک افراد از جنسیتشان را تقویت میکند. این بخش از نظریه یونگ با نظریات فروید در تضاد است.
۴. خود
آخرین کهنالگوی مهمی که یونگ معرفی میکند، «خود» است. از نظر یونگ، شناخت خود مقصد نهایی هر فرد برای گسترش شخصیت و ابراز ویژگیهای درونیاش است. او در کتاب «خود کشفنشده» میگوید تعداد بسیاری از مشکلات زندگی مدرن ناشی از بیگانگی تدریجی انسان با بنیان غریزیاش است.
در تمدن مدرن غرب، مردان از ابراز جنبههای زنانه خود خودداری میکنند و زنان نیز تمایل ندارند تمایلات مردانهشان را نشان دهند. بر اساس نظریه یونگ، این امر انسان را از خود واقعیاش دور کرده و در نتیجه رشد روانی هر دو جنسیت به مرور زمان ضعیف شده است. در فرهنگ مردسالار غربی، ویژگیهای زنانه بیارزش تلقی میشود و افراد ترجیح میدهند با تکیه بر کهنالگوی پرسونا، نقابی بر شخصیت واقعیشان بگذارند، به این علت انسانها ناخودآگاه دورویی را ترویج میکنند و همین امر باعث بروز مشکلات بسیاری در زندگی روزمرهشان میشود.
دستیابی به فردیت
بر پایه سخنان کارل یونگ، مقصد از پیشرفت روانشناسی دستیابی به فردیت است. فردیت فرایندی است که در آن شخصیت هر انسان منحصر به فرد شکل میگیرد و به خودشکوفایی میرسد. یونگ معتقد بود روان انسان متشکل از خودآگاه و ناخودآگاه اوست. هنگامی بین این دو بخش اعتدال و تعامل صحیحی برقرار شود، فردیت فرد حفظ میشود و ویژگیهای شخصیتش گسترش مییابد.
فردیت مفهومی بنیادین در روانشناسی تحلیلی یونگ است و روند دائمی شناخت و درک بشر از خود را توضیح میدهد. در این فرآیند انسانها تلاش میکنند به جنبههای گوناگون وجودشان آگاه شوند، آنها را با هم ادغام کنند و به پتانسیل ذاتیشان برسند. برای رسیدن به فردیت باید بخشهای خودآگاه و ناخودآگاه ذهنمان را با هم آشتی دهیم و بین تضادهای درونی اعتدال برقرار کنیم، به این دلیل مقصد نهایی فردیت خودشناسی است.
یونگ در فرآیند رسیدن به فردیت از راهکارهایی همچون خودبازتابی، تحلیل رویاها، کاوش مضامین شخصی و روبرو شدن آگاهانه با بخشهای ناخودآگاه بهره میبرد.
سخن آخر
بر اساس نظریه کارل یونگ، درک انسان از جهان و خود منحصر به آزمونهای شخصی نیست. ناخودآگاه جمعی انسانها منشأ تعداد زیادی از واکنشهای ماست. یونگ با معرفی کهنالگوهای گوناگون ناخودآگاه جمعی را تشریح کرده است. او معتقد بود هدف مهم زندگی انسان رسیدن به فردیت است. بر اساس نظریه یونگ، ما برای دستیابی به فردیت یا خودشکوفایی باید بین قطعات گوناگون خودآگاه و ناخودآگاهمان تعامل سازندهای برقرار کنیم.
اگر این مقاله برایتان مفید بوده است، آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و نظرتان را برایمان بنویسید.
]]>

به پشتیبانی زبان بدن، ناگفتهها را بگویید و بشنوید
دستهبندی مطالب