چرا از بدبختی دیگران لذت میبریم؟ بررسی علمی شادنفرویده

به گزارش خبررسان
احتمالاً تا به حال برایتان پیش آمده که وقتی به دوستانتان درد میکنید و از مشکلات خود میگویید، آنها نیز طوری از مشکلات خود حرف میزنند که حس کنید بدبختتر از شما هستند! شاید باور نکنید، اما این کار بهصورت ناخواسته باعث بهبود حالتان میشود. بیایید از زاویه دیگری به این پدیده نگاه کنیم. آیا تا به حال با دیدن مشکلات و ناکامیهای دیگران، حس خوبی به شما دست داده است؟ نگران نباشید، شما تنها نیستید و این اتفاق برای همه رخ میدهد. در ادامه قصد داریم بهصورت علمی به این موضوع بپردازیم.
🔗 بیشتر بخوانید: راهنمای زندگی با عدم قطعیت: از ترس تا پذیرش
یک پژوهشگر آلمانی در سال ۲۰۱۵ تحقیقی انجام داد که نشان میداد هواداران تیمهای فوتبال، وقتی تیم رقیبشان گل میخورد، نسبت به وقتی تیم خودشان امتیاز میگرفت، گستردهتر و سریعتر لبخند میزنند. شاید موقعیت مشابهی برای شما هم پیش آمده باشد. مثلاً فکر کنید سیاستمداری که از او متنفر هستید، بهخاطر عدم پرداخت مالیات به دادگاه احضار شود، حس شما چیست؟
یک موقعیت آشنا دیگر، غیبتکردن است. کمتر کسی میتواند ادعا کند که در چنین موقعیتها، حتی بهصورت ناخواسته، لبخندی مرموز و کمرنگ روی صورتش نقش نگرفته باشد. این پدیده با واژه «شادنفرویده» (Schadenfreude) شناخته میشود. در فارسی میتوان آن را «دگرغمنشاط» یعنی نشاط از غم دیگران نامید. شادنفرویده واژهای آلمانی است متشکل از دو بخش: «شادن» به معنی صدمه و «فرویده» به معنی لذت. در ادامه، دلایل علمی و روانشناختی شکلگیری این حس و تأثیرات آن را بررسی میکنیم.
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۲ راه درمان بی حالی و کسالت + راهنمای قدمبهگام_آفتاب وطن
شادنفرویده یا دگرغمنشاط چیست؟
شادنفرویده یا دگرغمنشاط یک استعداد احساسی ابتدایی در انسان است که از ناکامی و بدبختی دیگران لذت میبرد. در اکثر اوقات، ما ناخودآگاه این حس را نشان میدهیم، بدون اینکه لحظهای به آن فکر کنیم یا بتوانیم جلوی خودمان را بگیریم.
روانشناسان شادنفرویده را بر پایه دو عامل «موقعیت» و «محرک»، به انواع مختلفی دستهبندی میکنند. برای مثال، برخی روانشناسان معتقدند که شادنفرویده در سه موقعیت «عدالت»، «رقابت» و «پرخاشگری» پدیدار میشود و مستقیماً با سه محرک «عدالت اجتماعی»، «ارزیابی فردی» و «هویت اجتماعی» در ارتباط است. در موقعیت عدالت، مشاهده مجازات فرد متخلف، حس لذت را القا میکند. در موقعیت رقابت، مقایسه خود با فردی که دچار بدبختی شده، حس لذت ایجاد میکند. در موقعیت پرخاشگری، روبرو شدن فردی خارج از گروه (مثلاً عضو تیم ورزشی یا حزب سیاسی مخالف) با حادثه منفی که باعث تقویت هویت اجتماعی اعضای گروه میشود، در فرد حس لذت را برانگیزد.
🔗 بیشتر بخوانید: چطور بفهمم کودک مرا بازی میدهد؟ علت، نشانهها و راههای مقابله
برخی روانشناسان دیگر باور دارند شادنفرویده در چهار موقعیت ظاهر میشود: «نفرت»، «بیعدالتی»، «خودشناسی» و «تأوان». در موقعیت نفرت، اولین حسی که نسبت به فرد دیگر داریم، تنفر و بیزاری است؛ وقتی این فرد دچار بدبختی میشود، خوشحال میشویم. در موقعیت بیعدالتی، با دیدن مجازات کسی که جرمی مرتکب شده، راضی میشویم. در موقعیت خودشنازی، باخت حریف را با بهبود جایگاه اجتماعی گروه خود مرتبط میدانیم. در موقعیت تأوان، از رخداد حادثه بد برای فرد دیگر (که برای ما هم پیش آمده)، حس لذت و نشاط میکنیم.
پژوهشگران همچنان در حال بررسی و تحقیق در مورد رابطه حس شادنفرویده و همدلی هستند. روانشناسان اصرار دارند که نشاط از رنج و سختی دیگران، زمانی ظاهر میشود که همدلی در کار نباشد. وقتی همدلی وجود داشته باشد، ما برای دیگران دل میسوزانیم، اما وقتی احساسات انسانی نسبت به دیگران برقرار نباشد، همدلی رنگ میبازد و از ناخوشی دیگران لذت میبریم.
نقش مکانیسمهای عصبی در شادنفرویده
عصبزیستشناسان مناطقی از مغز را شناسایی کردهاند که عامل شکلگیری شادنفرویده هستند و این حس را از دیگر عواطف مشابه متمایز میکنند. تصاویر حاصل از امآرآی عملکردی (fMRI) نشان میدهند که قشر کمربندی قدامی (ACC) که در سطوح میانی بین نیمکرههای مغز قرار دارد و سیستم لیمبیک را به قشر پیشینی مغز متصل میکند، در زمان برانگیخته شدن حس حسادت فعال میشود. این ناحیه با تضادها و دردهای اجتماعی نیز مرتبط است و در موقعیتهایی مانند باخت تیم ورزشی فرد فعال میشود. نکته جالب این است که جسم مخطط شکمی در مغز، در زمان باخت تیم حریف یا رخداد اتفاقی بد برای فردی که به او حسادت میکنیم، فعال میشود. این ناحیه درست در پشت گوشها قرار دارد و با حس پاداش در ارتباط است.
در پژوهش دیگری آشکار شد که آن ناحیه از نواحی مغز که با شناخت اجتماعی در ارتباط هستند، در زمان همدلیکردن و شادنفرویده بهاندازهای فعال شدهاند. با این حال شادنفرویده، هسته اکومبنس در جسم مخطط شکمی را بیشتر فعال کرده است. هسته اکومبنس نقش مهمی در پردازش محرکهای لذتبخش غیرمنتظره ایفا میکند. در این تحقیق مشخص شد که بیماران مبتلا به اختلال جسم مخطط شکمی، کمتر شادنفرویده را تجربه میکنند.
چرا ناکامی دیگران برای ما لذتبخش است؟
شادنفرویده حسی است که تقریباً همه انسانها، بغض از سن و جنسیت، آن را تجربه میکنند. برخی روانشناسان، شادنفرویده را یکی از انواع استراتژیهای بقا میدانند که با حس خودارزشمندی و نظریه مقایسه اجتماعی مرتبط است. بر اساس این نظریه، انسان بهصورت ذاتی میل به مقایسه خود با دیگران دارد. دیدن ناکامی دیگران، انسان را در یک مقایسه ذهنی قرار میدهد. در این مقایسه، تصویر فرد از خود تقویت میشود و از این طریق، حس رضایت و اطمینان به نفس آشکار میشود. پل هوک مایر، رواندرمانگر و نویسنده میگوید:
«انسان بهصورت ذاتی شکارچی-گردآورنده است و حس امنیت و جایگاه خود در جهان را از طریق مقایسه با دیگران آشکار میکند. اینکه بخواهیم در مقایسه با دیگران مزیت رقابتی داشته باشیم، کاملاً غریزی است.»
زندگی در گروه و قبیله، از دیرباز برای انسان سودمند بوده است. در عصر حاضر هم انسان با اظهار وفاداری خود به گروهها، تلاش میکند از وجود آنها حفاظت کند و برای پیشرفتشان بکوشد. طرفداری مردم از تیمهای فوتبال یا احزاب سیاسی، مثالهای مناسبی از صحت همین مطلب در روزگار جاری هستند.
شادنفرویده چه زمانی مشکلآفرین میشود؟

همانگونه که گفتیم، لذت از رنج دیگران، مناطقی از مغز را فعال میکند که مسئول سیستم پاداش هستند. این مناطق با ترشح دوپامین، فرد را نسبت به ادامه رفتار پاداشدهنده تشویق میکنند. در نتیجه، شادنفرویده میتواند اعتیادآور باشد و به بخشی از رفتار معمولی فرد تبدیل شود. اگر عادت کنیم که بهصورت مرتب و عامدانه، خود را در چنین موقعیتهایی قرار دهیم، مشکل روانی پدیدار میشود. چطور؟
با ترشح مکرر دوپامین، همدلی افت میکند. همدلی از مهمترین مؤلفههای هوش انفعالی است که باعث تعادل روانی، برقراری روابط سالم و دستیابی به اهداف و آرزوهای فردی میشود.
لذتبردن از رنج و ناخوشی دیگران میتواند به حد بیمارگونه نیز برسد. این اتفاق بهویژه در افرادی دیده میشود که حس همدلی در آنها ضعیف است. به نظر میرسد این افرادی که «انسانزدایی» (Dehumanization) میکنند، دارای صفات بدخواهانهای باشند که به «مثلث تاریک» شخصیت معروف است. شخصیتهای مثلث تاریک، در واقع افراد سایکوپاتی یا روانپریش (فقدان همدلی یا کنترل بر رفتار)، خودخواه و ماکیاولیسم (قدرتجویی از طریق حیلهگری و فریب) را در برمیگیرند.
افراد روانپریش بهویژه میتوانند بدون هیچگونه حس همدلی، از رنجکشیدن دیگران لذت ببرند. این ویژگی با سادیسم مشترک است، چرا که افراد سادیسمی از آزار دادن دیگران لذت میبرند. روانشناسان تا به حال تحقیقاتی در مورد رابطه بین شادنفرویده و رفتارهای مثلث تاریک انجام دادهاند و این تحقیقات همچنان ادامه دارد. تا اینجا، نتایج تحقیقات نشان میدهد که شدت خوشحالی از رنج دیگران با میزان برخورداری از رفتارهای مثلث تاریک و تمایل به رفتارهای سادیسمی در ارتباط است.
نقش شبکههای اجتماعی در شادنفرویده

تأثیر شدید شبکههای اجتماعی در برانگیختن احساسات و ابراز خوشحالی از رنج دیگران، باعث جلب دقت عمومی به تأثیر شادنفرویده شده است. روانشناسان، سیاستمداران و فعالان صنعت تبلیغات به تأثیر شادنفرویده بر رفتار کاربران اینترنت دقت ویژهای دارند، چرا که کاربران بهوضوح نشان میدهند که از رنج و ناکامی دیگران لذت میبرند. خشم، حسادت و حقارت، مسائلی هستند که این روزها زیاد در شبکههای مجازی به چشم میخورند. همین امر، باعث استفاده بیشتر مردم از یک مکانیزم مقابلهای برای بقا میشود: شادنفرویده. جودی هو، متخصص اعصاب و روان میگوید: «استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی مساوی است با نیاز بیشتر به استراتژیهای بقا.» دلیل آن هم آشکار است:
«مردم روزبهروز حس میکنند که کنترل کمتری بر شرایط دارند، بنابراین بیشتر تلاش میکنند تا هویت خود را حفظ کنند. ابراز خوشحالی از رنج دیگران، باعث میشود آدمها حس کنند کنترل و تسلط بیشتری بر شرایط دارند.»
تحقیقات نشان داده است که افراد دارای اعتماد به نفس پایین، زمان بیشتری را به تماشای ناکامیهای دیگران میگذرانند. احتمالاً بهخاطر مانعی که در دنیای آنلاین بین افراد وجود دارد و آنها را از ابراز تاسف معاف میکند.
ویژگی رسانههای اجتماعی در امکان مقایسه سریع بین دو نوشته یا دو جبهه رقیب، باعث افزایش ابراز خوشحالی از رنج دیگران در زیر پستها میشود. افرادی که متفاوت یا خارج از یک گروه اجتماعی خاص هستند، بیشتر از ناکامی فرد مقابل خود در شبکههای اجتماعی، ابراز رضایت میکنند. یک دسته دیگر، افرادی هستند که باور شدید به عدالت در جهان دارند. این افراد با مشاهده اجرای عدالت در حق افرادی که به نظر آنها گناهکار هستند، لذت میبرند و خوشحالی خود را ابراز میکنند.
شادنفرویده در فضای اینترنت بر رفتارهایی همانند انتشار مسائل سیاسی یا تصمیمگیری مشتریان کالاهای مصرفی نیز تأثیر میگذارد. برای مثال، در یک پژوهش آشکار شد که تخریب برند رقیب در شبکههای اجتماعی آنلاین، باعث شده است مردم از آن برند تخریبگر بیشتر خرید کنند.
همه آدمها کمابیش لذت میبرند، شما چطور؟
لذت از ناخوشی دیگران در نگاه اول غیرانسانی به نظر برسد، اما نباید فراموش کرد که این یک واکنش طبیعی انسان است و خجالتآور نیست. بهعبارت دیگر، همه ما چنین هستیم! ما عادت داریم همه چیز را به دو دسته خوب و بد تقسیم کنیم. به همین دلیل، گاهی اوقات در مورد عواطف خود نیز حس گناه یا شرم میکنیم.
شادنفرویده یا دگرغمنactivité اگرچه در ظاهر نشاندهنده نشاط ما از غم دیگران است، اما در ذات خود نشاندهنده برخی از اساسیترین نیازهای انسانی است. احساساتی همانند تمایل به تعلق و حفاظت از گروه، اهمیت به مراعات انصاف و عدالت، نیاز به سلسلهمراتب و تلاش برای کسب جایگاه در آن سلسلهمراتب. زنگ خطر زمانی به صدا در میآید که حد و مرز این ابراز خوشحالی را مراعات نکنیم و برای زندگی خود یا دیگران مشکلآفرین شویم.
منبع: britannica , verywellmind
]]>

به پشتیبانی زبان بدن، ناگفتهها را بگویید و بشنوید