هیپوکسی؛ همهچیز در مورد افت اکسیژن در بافتهای بدن

هیپوکسی به معنی کاهش میزان اکسیژن در بافتهای بدن است. این وضعیت میتواند علائمی چون سرگیجه، خستگی، تنگی نفس، افزایش ضربان قلب و کبود شدن پوست را به همراه داشته باشد. بسیاری از بیماریهای مزمن قلبی و ریوی افراد را مستعد ابتلا به هیپوکسی میسازند و حتی جان آنها را به خطر میاندازند. آیا هیپوکسی درمان دارد؟ میدانید چرا به وجود میآید و برای مقابله با آن چه باید کرد؟ برای کسب اطلاعات بیشتر تا انتهای مقاله با ما باشید.
هیپوکسی چیست؟
هیپوکسی زمانی رخ میدهد که بافتهای بدن اکسیژن مورد نیاز خود را دریافت نکنند. هنگام استنشاق، اکسیژن وارد ریهها شده و از طریق مجرای هوایی به کیسههای هوایی (آلوئولها) میرسد. در مرحله بعد، اکسیژن از مویرگیهای اطراف آلوئولها به جریان خون وارد شده و نهایتاً با گردش خون به بافتها میرسد.
🔗 بیشتر بخوانید: بهترین غذاهای وگان دنیا؛ زیتون پرورده در صدر
میتوان مولکولهای اکسیژن را مانند مسافران تصور کرد که از فرودگاه (ریه) با واسطه ناقلها در بزرگراه (جریان خون) حرکت کرده و به مقصد (بافتها) میرسند. وقتی اکسیژن به بافت میرسد، مسافری دیگر به نام دیاکسید کربن جای خود را با اکسیژن عوض کرده و از طریق ناقلها به ریه برمیگردند و با بازدم از بدن خارج میشوند. هر دو جریان هوا و جریان خون در فرآیند اکسیژنرسانی نقش مهمی دارند. به همین دلیل بیماریهای ریوی و قلبی احتمال بروز هیپوکسی را افزایش میدهند.
تفاوت هیپوکسی و هیپوکسمی
این دو واژه گاهی به جای یکدیگر به کار میروند، اما یکسان نیستند. هرچند هر دو با کمبود اکسیژن مرتبطاند، این کمبود در نقاط مختلف بدن اتفاق میافتد. بیماری هیپوکسی کاهش اکسیژن در بافت است، در حالی که هیپوکسمی کاهش اکسیژن در خون را指します. هیپوکسی معمولاً (نه همیشه) در پی هیپوکسمی شکل میگیرد. به همین دلیل ممکن است فرد هیپوکسیک باشد، اما هیپوکسمیک نباشد و برعکس.
🔗 بیشتر بخوانید: ۹ روش موثر برای کاهش تعریق و کنترل عرق کردن
علت هیپوکسی
هر وضعیتی که سطح اکسیژن خون را کاهش دهد یا جریان خون را محدود کند، میتواند باعث هیپوکسی شود. این عارضه از حالتهای رایجی است که میتواند در هر سن رخ دهد، اما بیشتر ناشی از بیماریهایی است که بر جریان خون و تنفس تأثیر میگذارند، از جمله:
انواع هیپوکسی
چندین عامل کلیدی در رساندن اکسیژن به سلولها نقش دارند، از قبیل:
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۲ اشتباه رایج در مراقبت از پوست که باید بلافاصله رها کنید
- وجود اکسیژن کافی در هوای تنفسی؛
- عملکرد سالم ریه برای رساندن اکسیژن به آلوئولها؛
- سلامت قلب و عروق برای انتقال خون غنی از اکسیژن به بافتها؛
- تعداد کافی گلبولهای قرمز برای حمل اکسیژن؛
- توانایی سلولهای بافتی برای استفاده از اکسیژن.
۱. هیپوکسی هیپوکسمیک
رایجترین نوع هیپوکسی است که ناشی از کاهش اکسیژن در خون به وجود میآید. هیپوکسمی میتواند ناشی از بیماریهای قلبی و ریوی، نقصهای مادرزادی قلب و داروهای کاهشدهنده تنفس باشد. رفتن به مناطق مرتفع، جایی که غلظت اکسیژن پایین است، نیز میتواند منجر به هیپوکسمی شود.
۲. هیپوکسی ناشی از نقص گردش خون
خون مقدار زیادی اکسیژن دارد، اما اگر قلب نتواند به خوبی خون را پمپاژ کند یا انسداد در عروق خونی وجود داشته باشد، اکسیژن لازم به بافتها نمیرسد. به این حالت هیپوکسی جریان خون یا هیپوکسی ایسکمیک میگویند. نارسایی مادرزادی قلب، خثره خون، مسمومیت، بیماریهایی نظند ساندروم رینود، تماس با سرما و شوک میتوانند احتمال هیپوکسی گردش خون را بالا ببرند.
۳. هیپوکسی ناشی از کمخونی
این عارضه وقتی رخ میدهد که گلبولهای قرمز کافی برای انتقال اکسیژن از ریه به بافت وجود نداشته باشند. اگر بدن نتواند گلبول قرمز به اندازه کافی تولید کند یا این سلولها دچار畸形 باشند، فرد دچار آنمی میشود. کمخونی ناشی از کمبود آهن، از دست دادن حجم زیادی خون و مسمومیت با مونوکسید کربن میتوانند سبب این نوع هیپوکسی شوند.
۴. هیپوکسی هیستوتوکسیک
وقتی سلولهای بدن قادر به استفاده بهینه از اکسیژن نیستند. ممکن است اکسیژن بسیار به ریه و جریان خون برسد، اما در هنگام رسیدن به بافتها مانعی از استفاده سلولها از اکسیژن وجود داشته باشد. این موضوع میتواند ناشی از مسمومیت با سянید، مسمومیتهای شیمیایی، مصرف مواد مخدر و الکل باشد.
علائم هیپوکسی چیست
علائم هیپوکسی به شدت آن، علت اصلی و عضو تحت تأثیر بستگی دارد. وقتی اکسیژن کم است، ممکن است حس کنید نمیتوانید به درستی نفس بکشید یا فکر کنید. این بیماری علائم متنوعی دارد، از جمله:
- بیقراری;
- سردرد;
- گرگرفتگی;
- تاری دید;
- مشکل در تکلم;
- گزگز;
- سرگیجه;
- اضطراب;
- افزایش ضربان قلب;
- افزایش تنفس;
- سختی در تنفس یا تنگی نفس.
هیپوکسی شدید میتواند علائم دیگری نیز ایجاد کند، از جمله:
- کاهش ضربان قلب;
- بیقراری شدید;
- از دست دادن هماهنگی اعضای بدن;
- کبود شدن پوست;
- اختلال در قضاوت;
- از دست دادن هوشیاری;
- تشنج;
- کما.
عوارض جانبی هیپوکسی
نرسیدن طولانیمدت اکسیژن به بافتهای بدن میتواند منجر به عوارض جدی شود، مانند:
- صدمه به عضو: از جمله صدمه به اعضای حیاتی مانند مغز، قلب، کبد و کلیه که احتمالاً باعث نقص عملکرد عضو یا مشکلات طولانیمدت میشود.
- اختلال شناختی: هیپوکسی طولانیمدت میتواند باعث اختلال شناختی، مشکلات حافظه، کاستی تمرکز و دقت و اختلال شناختی کلی شود.
- مشکلات عصبی: این عارضه میتواند منجر به سکته مغزی، تشنج، کما یا مرگ مغزی شود.
هیپوکسی خفیف اما مزمن نیز میتواند باعث چنین عوارضی شود:
- پیشرفت سرطان، رشد تومور، مقاومت در برابر درمانهای سرطان;
- بدتر شدن بیماریهای قلبی-عروقی;
- نارسایی کلیه یا پیشرفت سریع بیماری کلیه.
تشخیص هیپوکسی
پزشک با معاینه بالینی و شنیدن صداهای قلب و ریه میتواند این عارضه را تشخیص دهد. او ممکن است برای بررسی کبودی، پوست، ناخنها و لبها را بازبینی کند. برای سنجش میزان اکسیژن و تشخیص علت اصلی هیپوکسی، آزمایشهای زیر تجویز میشوند:
- پالس اکسیمتری: یک حسگر روی انگشت شما قرار میگیرد تا میزان اکسیژن خون را اندازهگیری کند. این روش غیرتهاجمی و بیدرد است.
- آزمایش گاز خون شریانی (ABG): با یک سوزن نازک، خون از مچ دست، بازو یا کله ران گرفته میشود تا میزان اکسیژن آن بررسی شود.
- آزمایش کارکرد ریه (PFT): از طریق یک دهانه متصل به دستگاه، استنشاق و ekspیراسیون انجام میدهید تا عملکرد ریهتان ارزیابی شود.
- تصویربرداری: رادیوگرافی ساده، سیتی اسکن و اسکن V/Q ابزاری برای تصویربرداری از اعضای داخلی هستند. این تصاویر تشخیص عامل بیماری را آسانتر میکنند.
- آزمایش پیادهروی ۶ دقیقهای: در این آزمایش، شما ۶ دقیقه روی یک سطح صاف میچرخید تا مشخص شود در این مدت تا چه مسافتی میتوانید طی کنید. این آزمایش برای بررسی عملکرد قلب و ریه مفید است.
- اکوکاردیوگرام (ECG): در این تست از امواج صوتی برای تصویربرداری از قلب، بررسی عملکرد قلب، تشخیص ناهنجاریهای ساختاری یا بیماریهای قلبی استفاده میشود.
- الکتروکاردیوگرام (EKG): این آزمایش برای اندازهگیری فعالیت الکتریکی قلب، بررسی ضربان و ریتم قلب و ناهنجاریهای احتمالی به کار میرود.
درمان هیپوکسی
درمان هیپوکسی به علت اصلی آن بستگی دارد و معمولاً شامل رفع علت، تامین اکسیژن مورد نیاز بدن و پیشگیری از عوارض هیپوکسی میشود و موارد متنوعی را در بر میگیرد، از جمله:
- استنشاق استروئیدهایی که مجرای هوایی را باز میکنند برای درمان آسم و سایر بیماریهای ریه;
- مصرف داروهایی که باعث کاهش مایع اضافی در ریه میشوند;
- ماسک فشار مثبت پیوسته مجرای هوایی برای آپنه خواب;
- فشار مثبت مجرای هوایی برای درمان بیماری انسداد ریوی مزمن و برخی انواع آپنه خواب;
- اکسیژن مکمل برای درمان هیپوکسی مزمن؛ (ماسک یا لوله بینی قرار داده شده و دستگاهی انتقال اکسیژن، انتقال اکسیژن به ریه و آلوئولها را افزایش میدهد.)
- تهویه مکانیکی در بیمارستان برای هیپوکسی حاد شدید (شروع ناگهانی).
مهار علائم هیپوکسی
اگر علائمی مانند سرگیجه، افزایش ضربان قلب یا تنفس دارید یا متوجه کبود شدن ناخنها، لبها و پوست خود شدهاید، باید بلافاصله مراجع خدمات پزشکی مراجعه کنید. این عارضه باید در اسرع وقت درمان شود تا از صدمه دائمی عضو پیشگیری شود. بیماری انسداد ریوی مزمن و برخی سایر بیماریها با علائم خفیفتر میتوانند منجر به هیپوکسی مزمن شوند. در شرایط خاص، پزشک در مورد مهار علائم و راهکارهای پیشگیری از کاهش شدید اکسیژن با شما مشورت میکند.
پیشگیری از هیپوکسی

بهترین روش پیشگیری از این بیماری کنترل عوامل ایجادکننده کمبود اکسیژن است. اگر بیماری قلبی یا ریوی دارید، در مورد نگرانیهایتان و راهکارهای خاص کاهش خطر با پزشک مشورت کنید. برخی شرایط مانند حضور در ارتفاع میتواند احتمال بروز این بیماری را افزایش دهد. در مورد نکات خاصی که باید در سفر یا تغییر دارو رعایت کنید، با پزشک صحبت کنید.
هیپوکسی معمولاً به درمان سریع نیاز دارد، بنابراین اگر به بیماریهای عامل هیپوکسی مبتلا هستید، در خصوص روشهای کنترل آن با پزشک مشورت کنید. گاهی اوقات پس از درمان بیماری اصلی، هیپوکسی رفع میشود و نیازی به اکسیژن مکمل نیست. اما در برخی موارد، ممکن است به اکسیژن مکمل مزمن نیاز داشته باشید تا مطمئن شوید که خطر هیپوکسی یا صدمه بافتی ناشی از کمبود اکسیژن وجود ندارد.
خودمراقبتی
اگر نوعی بیماری اصلی دارید که منجر به هیپوکسی میشود، بهترین راه کنترل بیماری عبارتند از:
- علائم جدید را نادیده نگیرید. با خودتان صادق باشید و اگر حس میکنید چیزی درست نیست، به پزشک مراجعه کنید.
- از خودتان مراقبت کنید. برای مثال اگر آسم دارید، در زمان نیاز از اسپری تنفسی استفاده کنید و تمرینات تنفسی را انجام دهید.
- سیگار و محصولات حاوی تنباکو را رها کنید. ترک سیگار عملکرد ریه را بهبود میبخشد و از صدمات بعدی ریه جلوگیری میکند.
- داروهای تجویز شده را به طور منظم مصرف کنید.
برای سفر به مناطق مرتفع نکاتی را در نظر بگیرید. افرادی که دچار بیماریهای اصلی نیستند نیز ممکن است در ارتفاع دچار مشکل تنفسی شوند. برای سازگاری با شرایط به خودتان فرصت دهید و وسایل و داروهای لازم را همراه داشته باشید.
سؤالات رایج
۱. هیپوکسی خاموش چیست؟
هیپوکسی خاموش که هیپوکسی شاد نیز نامیده میشود، وضعیتی است که افرادی با کمبود اکسیژن دچار علائم معمول هیپوکسی نمیشوند. این حالت در ۳۲ تا ۶۵ درصد از افراد مبتلا به کووید ۱۹ گزارش شده است.
۲. هیپوکسی طی چه زمانی باعث صدمه مغزی میشود؟
بدون اکسیژن، سلولهای مغزی میمیرند. برخی از این سلولها در کمتر از ۵ دقیقه تلف میشوند. اگر بیش از ۵ دقیقه اکسیژن به مغز نرسد، ممکن است منجر به تشنج، کما یا مرگ مغزی شود.
شما بگویید
شما چه مقدار با هیپوکسی و کمبود اکسیژن آشنایی دارید؟ آیا تا به حال دچار این عارضه شدهاید؟ در صورت تمایل، میتوانید تجربه و نظر خود را در بخش ارسال دیدگاه برایمان بنویسید و این نوشته را از طریق شبکههای اجتماعی با دوستانتان به اشتراک بگذارید.