شاخص گلیسمی یا شاخص قند؛ همه آنچه باید بدانید

شاخص گلیسمی یا شاخص قند معیاری است که برای تعیین میزان تأثیر غذا بر قند خون مورد استفاده قرار میگیرد و امکان مدیریت قند خون را برای شما سادهتر میکند. این شاخص نهتنها شما را نسبت به مواد غذایی مصرفیتان آگاهتر میسازد، بلکه در کاهش وزن، کنترل قند خون و کاهش کلسترول نیز نقشی دارد. اما تمرکز انحصاری بر روی شاخص گلیسمی آیا سودمند است؟ در این مقالة به طور مفصلتر درباره این شاخص و نحوه بهرهگیری از آن توضیح میدهیم. تا پایان مقاله با ما همراه باشید.
شاخص گلیسمی چیست؟
یکی از بهترین راهکارها برای کنترل قند خون در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، انتخاب مواد غذایی است که قند خون را به شدت بالا نبرند. شاخص گلیسمی یا جی.آی (GI) ابزاری است که برای سنجش میزان تأثیر غذاهای خاص بر قند خون به کار میرود. غذاها بر اساس شاخص گلیسمی کم، متوسط و زیاد دستهبندی شده و طیف اعداد ۰ تا ۱۰۰ را پوشش میدهند؛ مقادیر این شاخص در دستهبندیهای مختلف معادل بازههای زیر است:
🔗 بیشتر بخوانید: بیشتر از ۱۰ علامت بیش فعالی در بزرگسالان: با اهمیت ترین علائم با درمان_آفتاب وطن
- کم: ۵۵ یا کمتر
- متوسط: ۵۶ تا ۶۹
- زیاد: ۷۰ یا بیشتر
غذاهایی با شاخص کمتر، تأثیر کمتری بر قند خون دارند. غذاهایی همچون کربوهیدراتها و قند که به سرعت هضم میشوند، شاخص گلیسمی بالایی دارند، در حالی که غذاهای حاوی پروتئین، چربی یا فیبر معمولاً شاخص قند پایینی دارند. غذاهای فاقد کربوهیدرات همچون گوشت، ماهی، آجیل، دانهها، گیاهان دارویی، ادویه و روغن شاخص گلیسمی ندارند.
برخی عوامل بر شاخص گلیسمی غذا تأثیر میگذارند، از جمله:
🔗 بیشتر بخوانید: نعوظ صبحگاهی: علائم، دلایل و مدیریت کامل
- میزان رسیدگی میوه;
- روش پخت;
- محتوی قند;
- میزان فرآوری.
شاخص گلیسمی چگونه تعیین میشود؟
این شاخص با انجام آزمایشی دقیق بر روی حداقل ۱۰ نفر تعیین میشود. محققان نمونه خون داوطلبان را قبل و ۲ ساعت پس از مصرف ۵۰ گرم غذای آزمایششده میسنجند. نتیجه روی یک نمودار رسم شده و ناحیه زیر منحنی به عنوان پاسخ به گلوکز در نظر گرفته میشود.
در مرحله دیگر همان افراد ۵۰ گرم گلوکز خالص مصرف میکنند و محققان پاسخ گلوکز هر فرد را ۲ ساعت پس از مصرف میسنجند. سپس شاخص گلیسمی غذای آزمایششده با تقسیم ناحیه زیر منحنی مربوط به غذا بر غذا مرجع برای هر فرد محاسبه میشود. شاخص نهایی میانگین مربوط به مجموع افراد شرکتکننده است. در واقع شاخص گلیسمی میانگین پاسخ قند خون افراد به یک کربوهیدرات خاص است. پاسخهای فردی میتواند بر اساس عوامل دیگر متفاوت باشد.
🔗 بیشتر بخوانید: مزایای خمیر دندان خانگی + طرز تهیه ۴ نوع پرطرفدار آن
جدول شاخص گلیسمی مواد غذایی
| میوهها | سبزیجات (پخته) | غلات | حبوبات | محصولات لبنی | شیرینکنندهها |
| سیب: ۳۶ آب سیب: ۴۱ توتفرنگی: ۴۱ خرما: ۴۲ پرتقال: ۴۳ هلویکنسره: ۴۳ آب پرتقال: ۵۰ موز: ۵۱ انبه: ۵۱ بلوبری: ۵۳ گلابی: ۵۹ هندوانه: ۷۶ | هویج: ۳۹ سیبزمینی شیرین: ۶۳ کدو: ۷۴ سیبزمینی: ۷۸ | جو: ۲۸ کینوا: ۵۳ جو دوسر: ۵۵ دانه کوسکوس: ۶۵ ذرت بوداده: ۶۵ برنج قهوهای: ۶۸ برنج سفید: ۷۳ نان گندم کامل: ۷۴ نان سفید: ۷۵ غلات صبحانه: ۸۱ | سویا: ۱۶ لوبیا: ۲۴ نخود: ۲۸ عدس: ۳۲ | شیرسویا: ۳۴ شیر کمچرب: ۳۷ شیر کامل: ۳۹ بستنی: ۵۱ شیر برنج: ۸۶ | فروکتوز: ۱۵ شکلات: ۴۰ ماست میوهای: ۴۱ سوپ سبزیجات: ۴۸ اسپاگتی کامل: ۴۸ اسپاگتی سفید: ۴۹ مربای توتفرنگی: ۴۹ نودل: ۵۳ قند نارگیل: ۵۴ شربت افرا: ۵۴ چیپس سیبزمینی: ۵۶ موسلی: ۵۷ عسل: ۶۱ قرص شکر: ۶۵ فرنی: ۶۷ |
رژیم غذایی با گلیسمی کم
رژیم غذایی با گلیسمی کم غذاهای با گلیسمی زیاد را با غذاهای کمگلیسمی جایگزین میکند و مزایای بسیاری دارد از جمله:
- بهبود کنترل قند خون: بر اساس پژوهشها، این رژیم میتواند میزان قند خون را کاهش دهد و کنترل قند خون را برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ آسانتر سازد.
- کاهش وزن: بر پایه تحقیقات، این رژیم میتواند باعث افزایش کاهش وزن در کوتاهمدت شود. البته نقش آن در کاهش وزن درازمدت باید بررسی گردد.
- حمایت از افراد مبتلا به کبد چرب: این رژیم میتواند به کاهش چربی کبد و آنزیمهای کبدی در افراد مبتلا به کبد چرب غیر الکلی کمک کند.
- توجه به مواد مصرفی بدون محدودیت غذایی سختگیرانه: میتوانید بدون محدودیت غذایی شدید بر کربوهیدراتهای انتخابی خود نظارت کنید.
- جایگزینی غذاهای فرآوریشده با غذاهای طبیعی: در این رژیم به جای غذاهای فرآوریشده، بیشتر از غذاهای طبیعی بهره میبرید.
- نیازی به کالریشماری و محدودیت مصرف پروتئین نیست: کمتر به کالریشماری و رژیم کنترل پروتئین وابسته میشوید.
- امکان ادامهی طولانیمدت: میتوانید مدت طولانی به این رژیم پایبند بمانید.
نحوه رعایت این رژیم
رژیم با گلیسمی کم امکانپذیر ترکیبی از غذاهایی با گلیسمی کم است، از جمله:
- میوهها: سیب، انواع توت، مرکباتی همچون پرتقال، لیمو و گریپفروت.
- سبزیجات بدون نشاسته: براکلی، گلکلم، هویج، اسفناج، گوجهفرنگی.
- غلات کامل: کینوا، جو، گندم سیاه، جو دوسر.
- حبوبات: عدس، لوبیا سیاه، نخود، لوبیا.
- گوشت: گاو، گاومیش، گوسفند.
- غذاهای دریایی: ماهی تونا، سالمون، میگو، ساردین.
- مرغ و پرنده: مرغ، اردک، بوقلمون، غاز.
- روغنها: روغن زیتون، روغن نارگیل، روغن آووکادو، روغن سبزیجات.
- مغزها: بادام، آجیل ماکادمیا، گردو، پسته.
- دانهها: دانه چیا، کنجد، دانه کنف، دانه کتان.
- گیاهان دارویی و ادویهها: زردچوبه، فلفل سیاه، زیره، شوید، ریحان، رزماری، دارچین.
- برخی از خمیرها: سمولینا و پاستا با غلات کامل.
هرچند مصرف هیچ غذایی در این رژیم ممنوع نیست، مصرف غذاهایی با گلیسمی زیاد باید محدود شود، از جمله:
- نان: نان سفید، شیرینی، نان پیتا.
- برنج: برنج سفید، برنج آربریو.
- غلات: جانشین جو، غلات صبحانه.
- سبزیجات حاوی نشاسته: پوره سیبزمینی، سیبزمینی، سیبزمینی سرخشده.
- غذاهای پخته: کیک، شیرینی، کروسان، مافین.
- تنقلات: شکلات، بیسکویت، چیپس، چوبشور.
- نوشیدنیهای شیرین: مایع الشعیر، آبمیوه، نوشیدنیهای ورزشی.
سعی کنید این مواد غذایی را با غذاهای کمگلیسمی جایگزین کنید.
تأثیر پختوپز و رسیدگی بر شاخص گلیسمی
روش پخت غذاهای خاص میتواند بر شاخص قند تأثیر بگذارد، برای مثال:
- غذاهای سرخشده چربی بیشتری دارند و احتمالاً جذب قند در خون را کند میکنند و شاخص گلیسمی را کاهش میدهند.
- برشتهکردن یا پختن نشاسته مقاوم (نوعی نشاسته غیرقابل هضم که بیشتر در گیاهانی همچون حبوبات، سیبزمینی و جو وجود دارد) را میشکند و این شاخص را افزایش میدهد.
- آبپزکردن با حفظ نشاسته مقاوم برای کاهش این شاخص مناسبتر است و از دیگر روشهای پختوپز بهتر است. هرچه زمان بیشتری برای پخت غذاهایی همچون پاستا و برنج صرف کنید، با شکستن نشاسته مقاوم شاخص قند را افزایش میدهید.
علاوه بر روش پختوپز، میزان رسیدگی نیز بر شاخص گلیسمی میوهها اثر میگذارد. میزان نشاسته مقاوم در فرآیند رسیدن کاهش مییابد و شاخص قند بیشتر میشود. برای مثال شاخص گلیسمی موز کاملاً رسیده ۵۱ است. این عدد برای موز نارس ۳۰ است.
نقصهای درونی به کاربرد شاخص قند
منتقدان معتقدند افرادی که از این شاخص بهره میبرند، بیش از حد بر میزان کربوهیدرات تمرکز دارند و اطلاعات ارزشمند دیگر را که مربوط به کیفیت غذایی است نادیده میگیرند، از جمله:
- مقدار غذای مصرفی.
- سایر مواد مغذی همچون پروتئین، چربی، ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانها.
- سایر ترکیبات مواد غذایی که میتوانند تأثیر افزایش قند خون را تغییر دهند.
برای مثال خوردن سیب به تنهایی و خوردن سیب همراه کره بادامزمینی تفاوت دارند. پروتئین و چربی میتواند متابولیسم کربوهیدرات را به تأخیر بیندازد، در نتیجه افزایش قند خون را کندتر میکند. از طرفی اگر تنها از غذاهایی با شاخص گلیسمی کم بهره بگیرید، به احتمال زیاد رژیم غذایی شما نامتعادل و پر از چربی خواهد بود.
تفاوت شاخص گلیسمی و بار گلیسمی
بار گلیسمی از ضرب شاخص گلیسمی در میزان کربوهیدراتهای دریافتی در هر وعده و تقسیم آن بر عدد ۱۰۰ به دست میآید. برای مثال شاخص گلیسمی سیب ۴۰ است و حاوی ۱۵ گرم کربوهیدرات است. به این علت با ضرب ۴۰ در ۱۵ و تقسیم بر ۱۰۰، بار گلیسمی سیب ۶ محاسبه میشود.
بار گلیسمی به ۳ دسته تقسیم میشود:
- بار گلیسمی کم: ۱۰ یا کمتر
- بار گلیسمی متوسط: ۱۱ تا ۱۹
- بار گلیسمی زیاد: ۲۰ یا بیشتر
سوالات رایج
۱. آیا رژیم شاخص گلیسمی برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ سودمند است؟
بله. به دلیل مصرف کمتر کربوهیدرات برای افراد دیابتی میتواند سودمند باشد. با این حال میزان مصرف مواد غذایی باید در نظر گرفته شود.
۲. آیا رژیم شاخص قند برای کاهش وزن میشود؟
بله. غذاهای با شاخص گلیسمی کم باعث میشوند قند خون به آرامی افزایش یا کاهش یابد و مدت طولانیتر حس سیری داشته باشید. این موضوع میتواند به کنترل اشتها و کاهش وزن کمک کند. اما همه غذاهای کمگلیسمی سالم نیستند و اصرار بر این شاخص به تنهایی سودمند نیست.
۳. آیا غذاهای با شاخص قند کم مفیدترند؟
خیر. غذایی همچون هندوانه شاخص گلیسمی زیاد و چیزی همچون شکلات شاخص قند کمتری دارد. به این دلیل باید به کیفیت ماده غذایی دقت کرد.
۴. شاخص گلیسمی گوشت و کره چیست؟
این شاخص به کربوهیدرات توجه دارد و غذایی همچون گوشت که فاقد کربوهیدرات است، شاخص گلیسمی ندارد.
شما بگویید
شما چقدر با شاخص گلیسمی آشنایی دارید؟ آیا در رژیم غذایی خود به این شاخص دقت میکنید؟ در صورت تمایل، میتوانید نظر و تجربه خود را در بخش ارسال دیدگاه برایمان بنویسید و این نوشته را از طریق شبکههای اجتماعی با دوستانتان به اشتراک بگذارید.
