انواع شرطی‌سازی و کاربرد آن در تقویت انگیزه کارکنان

انواع شرطی‌سازی برای تقویت انگیزه کارکنان

از زمانی که پاولف در اوایل قرن بیستم با مشاهدات خود نظریه شرطی‌سازی را مطرح کرد تا به امروز، این نظریه و شاخه‌های آن نقشی بنیادین در درک رفتارهای انسانی داشته است. از این نظریه برای بهبود فرآیندهای یادگیری در سیستم‌های آموزشی سود زیادی برده می‌شود و شاید بارزترین وجه آن، تشویق و تنبیه باشد که از دوران مدرسه به یاد داریم. اما آیا می‌توان از این نظریه و انواع شرطی‌سازی در دیگر عرصه‌ها نظیر محیط کار برای تثبیت انگیزه کارکنان و تغییر جهت حرکات آن‌ها بهره گرفت؟ ابتدا به خود نظریه نگاه کنیم و سپس درباره کاربرد آن سخن بگوییم. با ما همراه باشید.

شرطی‌سازی چیست؟

به فرایندی که در آن میان محرک و واکنش ارتباطی برقرار می‌شود، شرطی‌سازی می‌گویند. محرک عاملی است که واکنش (پاسخ) را برانگیخته می‌کند. با درک شرطی‌سازی می‌توانیم ریشه برخی رفتارها را در انسان‌ها و حیوانات شناسایی کنیم. شرطی‌سازی یکی از نظریه‌های حوزه رفتارگرایی محسوب می‌شود.

انواع شرطی‌سازی در روانشناسی

۱. شرطی‌سازی کلاسیک

ایوان پاولف اولین شکل از شرطی‌سازی را به طور تصادفی هنگام بررسی دستگاه گوارش سگ‌ها کشف کرد. او مشاهده کرد که وقتی غذا را پیش سگ می‌گذارد، بزاق دهانش ترشح می‌شود. این واکنش سگ‌ها حتی پیش از رسیدن غذا در ساعت معین نیز رخ می‌داد، به همین باعث شد پاولف فکر کند آیا می‌تواند این واکنش (ترشح بزاق) را با محرکی بیرونی شرطی کند یا خیر، و برای این منظور آزمایشی طراحی کرد.

در آزمایش معروف سگ‌های پاولف، او پیش از رسیدن غذا زنگی را به صدا در می‌آورد. پس از چند بار تکرار این کار، وی غذا را حذف کرد و تنها زنگ را به صدا در آورد. او دید که بزاق سگ‌ها (واکنش) پس از شنیدن صدای زنگ (محرک) حتی بدون وجود غذا نیز ترشح می‌شود. این دانشمند روسی اولین کسی بود که توانست رفتاری را مطابق میل خود شرطی کند. آزمایش او پیش‌گامی برای طیف وسیعی از تحقیقات درباره انواع شرطی‌سازی و کاربرد آن در حوزه روان‌شناسی شد.

۲. شرطی‌سازی کنشگر یا فعال

بی.اف اسکینر، روان‌شناس معروف آمریکایی، شکل دیگر از شرطی‌سازی را کشف کرد. او در آزمایش خود، حیواناتی گوناگون را در جعبه‌ای قرار می‌داد که در آن دکمه یا اهرمی وجود داشت و اگر حیوان آن را فشار دهد، دریچه‌ای باز می‌شد و غذا دریافت می‌کرد. به مرور زمان و پس از چند بار موفقیت، حیوان می‌آمocht که با فشردن اهرم یا دکمه می‌تواند غذا (پاداش) بگیرد. در نتیجه مدام این حرکت را تکرار می‌کرد.

این همان روش است که امروزه برای آموزش سگ‌های نجات یا مخدریاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سگ‌ها همراه مربی خود هر بار که کار مطلوب مربی را انجام می‌دهند، پاداش دریافت می‌کنند. در نتیجه به انجام آن کار شرطی می‌شوند. این نوع شرطی‌سازی را می‌توان برعکس نیز انجام داد. برای مثال اگر حیوان پس از هر بار فشردن دکمه ناچار به تحمل محرکی آزاردهنده (شوک الکتریکی) شود، دیگر تمایلی به انجام آن حرکت نشان نمی‌دهد.

تفاوت شرطی‌سازی کلاسیک و کنشگر

۱. نوع یادگیری

یادگیری در شرطی‌سازی کلاسیک فعالانه نیست. یادگیرنده بدون اینکه بداند چرا این کار را می‌کند، رفتاری را انجام می‌دهد. اما در شرطی‌سازی فعال، یادگیرنده خود در فرآیند شرطی‌سازی مشارکت فعال دارد. او با تشویق یا تنبیه می‌آموزد که به سمت چه رفتاری سوق داده شود.

۲. داوطلبانه بودن یا نبودن

در شرطی‌شدن کلاسیک یادگیرنده واکنشی غیرداوطلبانه دارد. برای مثال سگ‌ها نقشی در ترشح بزاق دهان خود ندارند، اما در نوع دوم یادگیرنده می‌تواند در هر لحظه عملکرد خود را تغییر دهد. برای مثال کودک می‌تواند با وجود ترس از تنبیه، همچنان با برادر خود دعوا کند. مهم‌ترین تفاوت این دو نوع شرطی‌سازی در همین ویژگی نهفته است.

۳. نوع پاسخ

در نوع اول شرطی‌سازی، یادگیرنده نقشی در شکل‌گیری واکنش ندارد. برای مثال اگرفردی تصادف کند، ممکن است ماه‌ها بعد هر بار که رانندگی می‌کند، حس ترس و اضطراب داشته باشد. او نمی‌تواند جلوی این اضطراب را بگیرد. شاید تجربه او آنقدر دردناک باشد که با دیدن ماشین نیز دچار بروز عصبی شود. اما در نوع دوم، یادگیرنده به انجام واکنش ترغیب می‌شود. در نتیجه واکنش نه قطعی بلکه احتمالی خواهد بود. برای مثال اگر والدین نوجوانی که تازه گواهینامه گرفته را به سبب رعایت مقررات تشویق کنند، احتمال زیاد است که او همچنان به رعایت مقررات ادامه دهد.

۴. وجود تقویت‌کننده

در نوع اول شرطی‌سازی خبری از پاداش یا تنبیه نیست، اما در نوع دوم رفتارهای مطلوب با پاداش و رفتارهای نامطلوب با تنبیه به‌ترتیب تقویت و تضعیف می‌شوند.

کاربرد شرطی‌سازی در تقویت انگیزه و شکل‌دهن به رفتار کارکنان

انواع شرطی سازی در محیط کار

رفتارهای مرتبط با شرطی‌سازی در زندگی روزمره بسیار رخ می‌دهند. حال تصور کنید شما مدیر یا رهبر یک سازمان هستید و می‌خواهید رفتارهای مطلوب کارکنان خود را تقویت کنید و از میزان رفتارهای نامطلوب آن‌ها کاهش دهید. نظریه شرطی‌سازی چگونه به شما کمک می‌کند؟ در ادامه، شکل‌گیری موقعیت‌شناسی در جلسات کاری را بر اساس دو روش شرطی‌سازی کلاسیک و کنشگر بررسی می‌کنیم.

۱. بهره‌گیری از شرطی‌سازی کلاسیک

شرطی‌سازی کلاسیک بیشتر با واکنش‌های ناخوشایند در ارتباط است. برای مثال انواع فوبیا یا پرهیز از طعم‌های خاص با این پدیده مرتبط‌اند. اما این شکل از شرطی‌سازی را می‌توان برای شکل دادن عادت‌های مطلوب نیز به کار برد. برای مثال فرض کنید شما می‌خواهید عادت موقعیت‌شناسی در جلسات کاری را در کارکنان تقویت کنید. برای این کار می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید.

۱. زمینه‌سازی کنید

برای کاشتن بذر موقعیت‌شناسی اعضای تیم را دور هم جمع کنید و درباره اهمیت موقعیت‌سازی و مزایای آن به صراحت سخن بگویید. به آن‌ها گوشزد کنید که موقعیت‌شناسی نشان‌دهنده احترام به دیگران است. این کار باعث مدیریت بهتر زمان و افزایش بهره‌وری می‌شود.

۲. محرکی برای موقعیت‌سازی ایجاد کنید

پس از تعیین دقیق انتظارات، باید با عمل به آن‌ها محرک شکل دهید. همه جلسات را به وقت آغاز کنید و چشم به راه کسی نمانید! این کار دیگران را تحریک می‌کند تا در جلسات آینده به وقت حاضر شوند. از نظر دیگر با استفاده از نرم‌افزارهای ارتباطی نوعی صدای یادآور خاص برای یادآوری زمان آغاز جلسات در نظر بگیرید. شنیدن صدای خاص به اعضای تیم یادآوری می‌کند که خود را آماده کنند تا دیر به جلسه نرسند. به این ترتیب می‌توانید برنامه جلسه را برای مثال نیم ساعت قبل از آغاز جلسه برای همه بفرستید. این هم نوعی محرک خواهد بود.

۳. تثبیت عادت

پس از مدتی که به این شیوه جلسات را برگزار کردید، به احتمال زیاد شاهد عادت کردن اعضا به شرکت به‌موقع در جلسات خواهید بود. با تبدیل شدن این کار به عادت دیگر نیازی به تکرار محرک‌ها نخواهید داشت. شاید اعضا تیم بدون محرک‌ها نیز به‌موقع در جلسات حاضر شوند.

۲. بهره‌گیری از شرطی‌سازی کنشگر

بیایید یک بار دیگر سناریوی فرضی خود را در نظر بگیریم. شما می‌خواهید کاری کنید که اعضای تیم به‌موقع در جلسات شرکت کنند، اما این بار از شرطی‌سازی کنشگر استفاده می‌کنیم.

۱. تشویق کنید

هر بار که جلسه‌ای برگزار می‌کنید، از عضوی که به‌موقع حاضر شده‌اند سپاسگزاری کنید. می‌توانید در حضور جمع آن‌ها را تشویق کنید، می‌توانید با ارسال یادداشتی شخصی از کارکنان تقدیر کنید یا حتی در ساختار پرداخت حقوق، امتیاز کار تیمی و مزایای بیشتری به آن‌ها بدهید.

۲. تنبیه کنید

اگرچه تنبیه کردن دیگران به‌ویژه در دفعات اول تأثیر منفی دارد، نمی‌توان از این گزینه کاملاً صرف‌نظر کرد. برخی اوقات پاداش‌ها به عنوان محرک تقویت‌کننده بر برخی اعضای تیم تأثیر ندارند. در این حالت می‌توانید به طور انفرادی با آن‌ها سخن بگویید و آن‌ها را به برخورد تهدید کنید. ترس از تنبیه می‌تواند به عنوان عامل تضعیف‌کننده رفتار نامطلوب عمل کند. هرچند احتمال دارد فرد در مکان دیگر و زمانی که این تهدید وجود نداشته باشد، مجدد به رفتار نامطلوب خود بازگردد.

مثال‌های دیگر از شرطی‌سازی در محیط کار

در این بخش، مثال‌هایی از شرطی‌سازی و کاربرد آن در محیط کار برای تقویت انگیزه کارکنان یا بهبود رفتارهای آن‌ها را بیان می‌کنیم. این موارد مواردی کلی هستند که هم مدیران و هم کارکنان می‌توانند به آن‌ها توجه کنند.

  • هر بار یکی از اعضای تیم به دستاوری می‌رسد یا کاری سخت را با موفقیت انجام می‌دهد، او را تشویق کنید. تشویق شما حتی اگر تنها لفظی باشد، احساسات مثبتی در فرد ایجاد می‌کند و احتمالا بخواهد مجدد این حس خوب را تجربه کند. به همین دلیل در آینده نیز کارایی بهتری خواهد داشت.
  • به طور معمول بعد از ناهار حالت بی‌حالی و خواب‌آلودگی سراغ همه می‌آید. در این حالت احتمالا بهتر است نوع غذا را تغییر دهیم. برخی از غذاها و نوشیدنی‌ها ما را خسته می‌کنند، اما برخی دیگر انرژی ما را بازمی‌گردانند. با عادت کردن به خوردن غذاهای سالم و تازه، انرژی کارکنان در محیط کار را حفظ کنید.
  • خواب نقشی مهم در کیفیت کار ما دارد. برای شکل دادن عادت خواب کافی، باید عوامل مزاحم مانند تلفن همراه را کنار بگذاریم. یکی از راه‌حل‌های مفید استفاده از برنامه‌های یادآور زمان خواب است. با تنظیم این برنامه‌ها در ساعتی که باید بخوابیم، به مرور زمان شرطی می‌شویم که گوشی همراه را کنار بگذاریم و به رختخواب برویم.

تجربه شما از شرطی‌سازی چیست؟

در جایگاه مدیر، کوچ یا کارمند مجموعه، چه تجربه‌ای در زندگی کاری خود از شرطی‌سازی دارید؟ آیا از این نظریه‌ها برای بهبود رفتارهای خود بهره گرفته‌اید؟ نظرات خود را با ما و خوانندگان در میان بگذارید.