تفاوتهای روانشناس، روانپزشک، روانکاو و مشاور؛ راهنمای انتخاب متخصص مناسب
به گزارش آفتاب وطن، بسیاری از افراد متخصصان بهداشت روان را یکسان میدانند. در این مطلب به زبان ساده تفاوت میان روانشناس، روانپزشک، روانکاو و مشاور را توضیح میدهیم تا برای همیشه در ذهن بماند.
تفاوت روانشناس، روانپزشک و روانکاو
ابتدا به طور خلاصه تفاوتهای اصلی این چهار تخصص را مرور میکنیم.
🔗 بیشتر بخوانید: رژیم سیب زمینی و فواید آن + برنامه غذایی سه روزه
- روانشناس: متخصصی با مدرک روانشناسی که رفتار، هیجانات و افکار را بررسی میکند. از روشهای گفتاردرمانی (رواندرمانی) استفاده میکند و حق تجویز دارو ندارد.
- روانپزشک: پزشک متخصص اعصاب و روان که میتواند دارو تجویز کند و اختلالات روانی را از منظر زیستی ارزیابی و درمان نماید.
- روانکاو: روانشناس یا روانپزشکی که در مکتب روانکاوی (مانند رویکرد فرویدی) آموزش دیده و با تحلیل ناخودآگاه، خاطرات کودکی و احساسات پنهان، مسائل روانی را درمان میکند.
- مشاور: فردی که در حوزههای خاصی مانند خانواده، ازدواج، تحصیل یا شغل آموزش دیده و راهکارهای کاربردی برای حل مشکلات ارائه میدهد، اما صلاحیت درمان اختلالات روانی را ندارد.
هر یک از این تخصصها رویکرد متفاوتی دارند و بسته به نیاز فرد، نقش مهمی در سلامت روان ایفا میکنند.
جدول مقایسه روانشناس، روانپزشک، روانکاو و مشاور
🔗 بیشتر بخوانید: آرنیکا؛ دارویی گیاهی که باید با احتیاط مصرف بشود
تفاوت روانکاو و روانپزشک
۱. مدرک تحصیلی:
🔗 بیشتر بخوانید: ۷ راهکار تحکیم سلامت روان کودک دلبندتان_آفتاب وطن
- روانکاو: روانشناس یا روانپزشکی که دورههای تخصصی روانکاوی (معمولاً فرویدی یا روانکاوی تحلیلی) را گذرانده است.
- روانپزشک: پزشک متخصص اعصاب و روان که پس از پزشکی عمومی، تخصص روانپزشکی را کسب کرده است.
۲. روش درمان:
- روانکاو: بر تحلیل ناخودآگاه، بررسی خاطرات کودکی و کشف ریشههای پنهان مشکلات تمرکز دارد. درمان معمولاً طولانیمدت و مبتنی بر گفتگو است.
- روانپزشک: از دارودرمانی برای درمان اختلالات روانی بهره میبرد و در صورت نیاز، رواندرمانی نیز انجام میدهد.
۳. حق تجویز دارو:
- روانکاو: ندارد.
- روانپزشک: دارد.
۴. مناسب برای:
- روانکاو: افرادی با مشکلات روانی عمیق، اختلالات شخصیت یا نیاز به تحلیل درونی.
- روانپزشک: بیمارانی با اختلالات شدید مانند شیزوفرنی، اختلال دوقطبی، افسردگی حاد که نیاز به دارودرمانی دارند.
تفاوت روانکاو و روانشناس
۱. مدرک تحصیلی:
- روانکاو: روانشناس یا روانپزشکی که در حوزه روانکاوی آموزش دیده است.
- روانشناس: دارای مدرک کارشناسی ارشد یا دکتری روانشناسی، بدون الزام به آموزش روانکاوی.
۲. روش درمان:
- روانکاو: به تحلیل ناخودآگاه، خاطرات کودکی و تأثیر آنها بر روان فرد میپردازد. درمان معمولاً طولانیمدت است.
- روانشناس: از روشهای متنوعی مانند رفتاردرمانی، شناختدرمانی و گفتاردرمانی برای تغییر رفتار و بهبود حالت روانی استفاده میکند.
۳. حق تجویز دارو:
- روانکاو: ندارد.
- روانشناس: ندارد.
۴. مناسب برای:
- روانکاو: افرادی که به تحلیل شخصیت، کشف ریشههای عمیق مشکلات و درمانهای طولانیمدت تمایل دارند.
- روانشناس: افرادی که به دنبال درمان مشکلات روزمره روانی مانند اضطراب، افسردگی، وسواس و مشکلات رفتاری هستند.
به کدام متخصص مراجعه کنیم؟
- روانکاو، روانشناس و روانپزشک هر یک در جایگاه خود اهمیت دارند.
- اگر مشکل شما شدید و نیازمند دارو باشد، روانپزشک گزینه مناسب است.
- اگر به تحلیل عمیق شخصیت و ریشهیابی مشکلات در ناخودآگاه نیاز دارید، روانکاو میتواند شما را همراهی کند.
- اگر جستجوی راهکارهای عملی و گفتاردرمانی هستید، روانشناس انتخاب بهتری است.
آیا انتخاب نوع متخصص بهداشت روان مهم است؟
بله، بدون شک. تعداد متخصصانی که در حوزههای مختلف بهداشت روان فعالیت میکنند بسیار زیاد است. روانپزشک (Psychiatrist)، روانشناس (Psychologist)، روانکاو (Psychoanalyst)، روانداروشناس (Psychopharmacologist) و مددکار اجتماعی (Social worker) تنها مثالهایی از این متخصصاناند. اگرچه هر یک با مسائل متفاوت روانی سروکار دارند، گاهی در کارشان همپوشی وجود دارد. با این حال این همپوشی به معنی آن نیست که برای هر مشکلی به هر کدام مراجعه کرد. نگران نباشید؛ در پایان مطلب به شما خواهیم گفت که چگونه میتوانید با دقت به نوع مشکل، مناسبترین رواندرمانگر را انتخاب کنید.
رواندرمانگر؛ اصطلاحی کلی برای همۀ متخصصان بهداشت روان
واژه «رواندرمانگر» واژهای فراگیر برای همۀ متخصصان بهداشت روان است که در درمان مشکلات اضطراب، استرس، مسائل رابطهای یا عادات ناسالم افراد آموزش دیدهاند؛ به همین دلیل رواندرمانگر با توجه به تخصص خود میتواند نقش روانشناس، روانپزشک، روانکاو یا حتی مددکار اجتماعی را ایفا کند. رواندرمانگران با افراد، زوجها، گروهها یا خانوادهها کار میکنند و دورههای تخصصی رواندرمانی را طی کردهاند.
رواندرمانی چیست؟
رواندرمانی اصطلاحی جامع برای تمام روشهای درمانی است که به درمانجویانی با اختلالات روانشناختی یا دچار چالشهای ذهنی و روانی ارائه میشود. رویکردهای مختلفی در رواندرمانی وجود دارد:
- درمانهای رفتاری ـ شناختی؛
- درمانهای روانکاوی؛
- درمانهای روانپویشی؛
- رواندرمانی خانواده و سیستمی؛
- هنر و بازیدرمانی؛
- رواندرمانی انسانگرایانه و تلفیقی.
رواندرمانگر چگونه به ما کمک میکند؟
رواندرمانگر با توجه به نوع تخصصش، میتواند برخی یا تمام کارهای زیر را انجام دهد (برگرفته از کتاب «مقدمات راهنمایی و مشاوره» تألیف دکتر شفیعآبادی):
- تغییر رفتار مراجعهکننده: با تغییر رفتار، کارکرد فرد بهبود یافته و با رضایت بیشتری زندگی میکند؛
- بهبود کارایی فردی: یکی از اهداف رواندرمانی، ارتقای کارایی فرد است تا بتواند در امور گوناگون زندگی اقدام کند و thời gian و انرژیاش را بهینه مدیریت نماید؛
- حمایت از حل مسئله: از آنجا که مراجعان نمیتوانند به تنهایی مشکلات رفتاری خود را حل کنند، رواندرمانگران با تکنیکهای متنوع تغییر رفتار به حل مسئله آنها کمک میکنند؛
- تأمین سلامت روان مثبت: تا فرد بتواند با دیگران و محیط سازگاری برقرار کند و مسئولیتپذیری و استقلالیتی را بیاموزد؛
- پشتیبانی از تصمیمگیری و پیشبینی راهحل: با این کار مراجع یاد میگیرد چگونه مسئله را شناسایی و راهحلهای ممکن را پیشبینی کند؛
- یاری به مراجع ناامید برای یافتن معنا در زندگی
- تسهیل برقراری روابط متقابل و انسانی با دیگران برای افرادی که نمیتوانند خود را بیان کنند.
رواندرمانگران چه سواد تحصیلی دارند؟
گفتیم رواندرمانگران با توجه به تحصیلاتشان میتوانند تخصصهای مختلفی داشته باشند؛ برای مثال، رواندرمانی که پزشک است، ابتدا در روانپزشکی تحصیل کرده و سپس سه یا چهار سال آموزش تخصصی رواندرمانی میبیند. این افراد بیمارانی را که بیماریهای روانپزشکی دارند با روشهای رواندرمانی درمان میکنند. به همین ترتیب میتواند روانشناس یا روانکاو باشد که در ادامه درباره تحصیلات آنها هم صحبت خواهیم کرد.
خلاصه
به طور کلی به همۀ متخصصان بهداشت روان رواندرمانگر میگویند. رواندرمانگر میتواند با توجه به تخصص خود روانپزشک باشد و دارو تجویز کند یا با رواندرمانی به درمانجو کمک نماید.
روانپزشک؛ درمان بیماریها و اختلالات روان با دارو
روانپزشک در واقع پزشکی است که با افراد مبتلا به بیماریهای روانی سروکار دارد. تخصص او در پیشگیری، تشخیص و درمان این بیماریها خلاصه میشود. روانپزشکها پزشک محسوب میشوند، از این رو میتوانند دارو تجویز کنند. در نتیجه، افراد دارای مشکلات بالینی مانند اسکیزوفرنی و افسردگی شیدایی (اختلال دوقطبی) باید به روانپزشک مراجعه کنند، چون درمان این بیماریها ضرورتاً به دارو نیاز دارد.
برای مثال دیگر، اگر فردی به دلیل سکته قلبی دچار افسردگی شده باشد، میتواند به روانپزشک مراجعه کند، چون روانپزشک هم از سکته و هم از افسردگی شناخت دارد.
روانپزشکی چیست؟
روانپزشکی علم بررسی مسائل بهداشت روان، تشخیص، مدیریت و پیشگیری از آنهاست. روانپزشکی بیشتر بر درمان دارویی تمرکز دارد و به همین دلیل گاهی به روانپزشکان، که مدیریت و کنترل بیماری با داروها را انجام میدهند، روانداروشناس نیز میگویند.
معمولاً روانپزشکی با گفتاردرمانی کاری ندارد؛ به این دلیل اگر نیاز به گفتاردرمانی باشد، روانپزشک بیمار را به روانشناس یا روانکاو ارجاع میدهد. با این حال برخی روانپزشکان که در دورههای آموزشی تخصصی شرکت کرده باشند، رواندرمانی را نیز انجام میدهند.
روانپزشک چه تحصیلاتی دارد؟
روانپزشک مدرک پزشکی دارد و برخلاف سایر رواندرمانگران از جمله روانشناس و روانکاو، میتواند داروهای مربوط به بیماریهای روانی را تجویز نماید. برای کسب تخصص روانپزشکی، فرد باید چهار سال پزشکی عمومی بگذارد، سپس یک سال کارآموزی (اینترن) و حداقل سه سال 교육 تخصصی رزیدنتی روانپزشکی را طی کند.
روانپزشک چگونه به ما کمک میکند؟
روانپزشک آموزش دیده تا مشکلات بهداشت روان را از سایر بیماریهای عضوی که ممکن است همزمان با علائم روانپزشکی ظاهر شوند، تفکیک کند. همچنین باید اثرات بیماری روانی بر سایر بیماریهای بدنی مانند بیماریهای قلبی، فشار خون بالا و تأثیر داروها بر بدن (وزن، قند خون، فشار خون، خواب، کارکرد کلیه یا کبد) را پایش و کنترل نماید.
بسیاری از اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب، ADHD (بیشفعالی) و اختلال دوقطبی تا حد زیادی با داروها قابل درمان هستند؛ یعنی تمرکز درمان بیشتر بر کنترل دارویی است. گاهی برای درمان یک بیماری روانی، دارو به تنهایی کافی است؛ اما در موارد دیگر ترکیب دارو و رواندرمانی یا مشاوره ضروری است. در این صورت روانپزشک ممکن است خودش رواندرمانی را انجام دهد یا شما را به مشاور یا متخصص دیگر در حوزه بهداشت روان ارجاع دهد.
خلاصه
روانپزشکان طیف وسیعی از مباحث بهداشت روان، اعتیاد، سوءمصرف مواد و موارد مشابه را پوشش میدهند و به افرادی که با مشکلات ناگهانی مانند حملات پانیک (اختلال هراس)، افکار خودکشی یا غم و اضطراب طولانیمدت روبرو هستند، کمک میکنند.
روانشناس؛ رفتاردرمانی، گفتاردرمانی
روانشناس فردی است که به طور تخصصی در رشته روانشناسی تحصیل کرده باشد. تفاوت روانشناس با روانپزشک در این است که روانشناسان برخلاف روانپزشکان پزشک نیستند و بنابراین صلاحیت تجویز دارو، نوشتن نسخه و انجام اقدامات پزشکی را ندارند. به همین دلیل بیشتر روانشناسان با روانپزشک یا پزشک دیگری که میتواند درمان پزشکی بیماریهای روانی را انجام دهد، همکاری میکنند.
روانشناس بیشتر با مسائل اضطراب سروکار دارد تا با مسائل بالینی. نکته مهمی را فراموش نکنید: افرادی که به روانشناس مراجعه میکنند «درمانجو» و افرادی که به روانپزشک میروند «بیمار» نامیده میشوند؛ برای مثال، فردی که میخواهد با اعتماد به نفس پایین که دارد مقابله کند، باید به جای روانپزشک به روانشناس مراجعه کند، چون از نظر جسمی مشکلی ندارد. آنها فقط باید در مورد یکسری مسائل با یکدیگر گفتگو کنند. در حالی که اگر بیمار به اسکیزوفرنی مبتلا باشد، برای اصلاح تعادل شیمیایی مغزش که برهم خورده، دارو مصرف کند و به همین دلیل نمیتوان این بیمار را تنها با گفتگو درمان کرد.
روانشناسی چیست؟
روانشناسی مطالعه ذهن و رفتار افراد است: اینکه چگونه فکر میکنند، چگونه عمل میکنند، چگونه واکنش نشان میدهند و چگونه تعامل برقرار میکنند. روانشناسی در واقع تمام جنبههای رفتار و افکار، احساسات و انگیزههای بنیادین این رفتارها را در نظر میگیرد. این رشته با کارکرد طبیعی ذهن در ارتباط است و مواردی مانند یادگیری، به یاد آوردن و رشد روانشناختی طبیعی کودکان را بررسی میکند.
روانشناس چه تحصیلاتی دارد؟
در دوران کارشناسی، روشهای بررسی و درمان اختلالات اضطراب به دانشجویان آموزش داده میشود. پس از پایان این دوره، روانشناسان بالینی دوره اینترن یا کارآموزی را طی میکنند که دو تا سه سال طول میکشد و سپس آموزشهای بیشتری در روشهای درمانی، نظریههای روانشناسی و رفتاردرمانی میبینند.
روانشناسانی که این دوره را گذراندند میتوانند برای انجام مشاوره و رواندرمانی، انجام آزمونهای روانشناختی از جمله آزمون رورشاخ (Rorschach)، گفتاردرمانی و درمان اختلالات روانی عمل کنند.
آنها میتوانند پروتکلهای تحقیقاتی را نیز اجرا کنند. روانشناسانی که بیشتر بر کارهای تحقیقاتی تمرکز دارند، معمولاً در محیطهای دانشگاهی یا پژوهشی فعالیت میکنند. برخی از روانشناسانی که به طور خاص برای کارهای بالینی (نه تحقیقاتی) آموزش دیدهاند، درجه دکتری روانشناسی با عنوان PsyD دارند، نه Ph.D.
روانشناسان میتوانند در حوزههای مختلفی مانند بهداشت روان، روانشناسی آموزشی و شغلی تخصص پیدا کنند. در بخش درمانی، روانشناسان در روانشناسی بالینی، مشاوره، روانشناسی قانونی یا روانشناسی سلامت تخصص مییابند.
روانشناس چگونه به ما کمک میکند؟
روانشناس میتواند طیف وسیعی از موضوعات را پوشش دهد که شامل مسائل سلامت روان، اختلالات رشد و استرس در روابط با دیگران میشود. روانشناس با انجام آزمون، بررسی و تحقیق میتواند دلایل برخی مشکلات را آشکار کند؛ برای مثال، اگر کودک شما مشکل یادگیری یا اختلال رشد داشته باشد، روانشناس با این آزمونها میتواند علل را روشن نماید.
روانشناس به شما کمک میکند:
- بفهمید چرا مشکل دارید؛
- علل آن مشکل را شناسایی کنید؛
- عوامل تشدیدکننده این مشکل را بشناسید.
خلاصه
روانشناس پزشک نیست و دارو تجویز نمیکند. روشهای درمانی که روانشناس به کار میبرد بیشتر بر گفتاردرمانی، انجام آزمونهای روانشناسی و بررسی آنها متمرکز است. مدیریت استرس، درمان اعتماد به نفس ضعیف و اختلالات رشد در کودکان از جمله مواردی هستند که میتوانید برای درمان آنها به روانشناس مراجعه کنید.
روانکاو؛ ریشهیابی و درمان مشکلات روانی
روانکاوها رواندرمانگرانیاند که از نظریههای فروید و سایر نظریهپردازان علم روانکاوی پیروی میکنند. نظریه فروید میگوید علت بیماریهای روانی خاطرات دردناک کودکی در ضمیر ناخودآگاه ماست. روانکاوها نیز همانند روانشناسان معمولاً با مسائل اضطراب سروکار دارند و دارو تجویز نمیکنند. با این حال تفاوت روانشناس با روانکاو در نوع رویکرد آنها برای درمان بیماریهاست. روانشناس معمولاً با ریشه مشکلات افراد کاری ندارد، اما روانکاو به طور عمیق مشکلات درمانجو را بررسی میکند.
روانکاوی چیست؟
روانکاوی را اولین بار زیگموند فروید ابداع کرد. روانکاوی روشی است که در آن، ناخودآگاه فرد برای یافتن منبع مشکلاتی که اکنون دارد کاوش میشود. روانکاوها معمولاً جلسات بیشتری با مراجعان خود دارند؛ یعنی به جای اینکه هفتگی یک بار بیمار را ویزیت کنند، ترجیح میدهند معمولاً هفتهای سه تا پنج جلسه داشته باشند.
روانکاوی تنها روشی است که با ضمیر ناخودآگاه ما کار میکند و انگیزهها و سازوکارهای دفاعی خارج از آگاهی ما را که باعث میشوند الگوهای صدمهزننده تکرار شوند، شناسایی میکند. درازکشیدن روی کاناپه (Couching)، تداعی آزاد (Free Association)، تحلیل رؤیا و انتقال (به معنای انتقال احساسات بیمار به روانکاو) همه اصول منحصر به فرد روانکاویاند که در رشتههای دیگر وجود ندارند.
روانکاو چه تحصیلاتی دارد؟
روانکاو باید پس از دریافت مدرک روانشناسی که درباره آن صحبت کردیم، آموزشهای تخصصی گستردهای را در روشهای درمانی عمیق برای ریشهیابی مشکلات افراد ادامه دهد و دورههای تخصصی در این زمینه ببیند. دانشجویان روانکاوی خودشان نیز باید تحت روانکاوی عمیق قرار گیرند.
روانکاو چگونه به درمانجو کمک میکند؟
برخی گمان میکنند روانکاوها فقط به سخنان درمانجو گوش میدهند و یکسری پیشنهاد یا نظر ارائه میکنند، در حالی که اینگونه نیست. این درمانگران، که گاهی به تحلیلگران رابطهای نیز شناخته میشوند، بیشتر برای حل مسائل حال حاضر افراد و نحوه تأثیرپذیری آنها از تجارب قبلیشان کار میکنند. روانکاو بررسی میکند که افراد چگونه با راهحلهایی که تنها ترس و الگوهای جاریشان را تقویت میکند و مانع تعامل با دیگران میشوند، روبرو هستند. روانکاو در جستجوی راههای تازه برای دیدن خودِ درونی فرد است. رابطه درمانی یکی از این راههاست.
امروزه بسیاری از روانکاوها به سمت مدلهای جدیدتر گرایش یافتهاند که در اصل از تفکر أساسی فروید برآمده، اما تغییرات بسیاری در آنها رخ داده است. در روانکاوی سنتی، بیماران حداقل سه بار در هفته با روانکاو جلسه داشتند و در طول درمان روی کاناپهای دراز میکشیدند؛ در حالی که اکنون درمانجویان تنها یک یا دو بار در هفته در جلسات روانکاوی یا روانپویایی شرکت میکنند. حتی درازکشیدن روی کاناپه اختیاری است (برخی روانکاوها اصلاً از آن استفاده نمیکنند).
خلاصه
روانکاو همانند روانشناس صلاحیت تجویز دارو را ندارد. روشهایی که روانکاو به کار میگیرد با سایر روشهای رواندرمانی مانند درمان شناختی ـ رفتاری متفاوت است. روانکاو بر ریشه مشکلات اصرار دارد، نه تنها تسکین علائم.
مددکار اجتماعی؛ درمان مشکلات فردی و اجتماعی
معمولاً وقتی افراد نام مددکار اجتماعی را میشنوند، به یاد افرادی میافتند که خدمات اجتماعی را در بیمارستانها و مراکز درمانی ارائه میدهند. در حالی که برخی از مددکاران اجتماعی با عنوان مددکار اجتماعی بالینی، درمان فردی نیز انجام میدهند. مددکاران اجتماعی با مددجویان فردی، گروهی یا در سطح جامعه سروکار دارند و آزمونهای روانشناختی انجام نمیدهند. آنها میتوانند کار ساماندهی بیمار و برنامهریزی برای ترخیص از بیمارستان را نیز انجام دهند و مشاور بیماران و خانوادههای آنها باشند.
مددکار اجتماعی چه تحصیلاتی دارد؟
تحصیلات مددکاران اجتماعی تا حدی مشابه روانشناسان است (هرچند ممکن است مدرک کارشناسی ارشد داشته باشند). مددکار اجتماعی بالینی باید حداقل دارای مدرک کارشناسی ارشد در امور اجتماعی و آموزشی باشد تا بتواند بیماریهای روحی را بررسی و درمان نماید.
خلاصه
مددکار اجتماعی میتواند رواندرمانی نیز انجام دهد، اما بیشتر به مشکلاتی که زندگی اجتماعی فرد یا خانواده و موارد مشابه را دچار اختلال کرده، رسیدگی میکند. مددجویان یا به طور شخصی یا از طرف یک سازمان یا نهاد به مددکاران اجتماعی مراجعه میکنند.
برای حل مشکلی که داریم از کجا آغاز کنیم؟
تفاوت روانشناس با روانپزشک
مشکلاتی که برای سلامت روح و روان ما پیش میآیند، به ویژه وقتی حالت مزمن پیدا میکنند، میتوانند ما را ضعیف کنند. بدن ما نسبت به افسردگی و اضطراب همانگونه واکنش نشان میدهد که به بیماریهای جسمانی. گاهی مشکلات روانی حتی میتواند نتیجه یک بیماری جسمی باشد؛ برای مثال، فردی ممکن است به دلیل سکته دچار افسردگی شود؛ به همین دلیل اگر فکر میکنید مشکل روانی دارید، اولین شخصی که بهتر است به او مراجعه کنید، پزشک عمومی شماست.
پزشک از شما در مورد علائم مشکلی که دارید و اینکه آیا مداوم هستند یا موقت، پرسش میکند و مشکلات جسمیتان را بررسی میکند. به این ترتیب تشخیص میدهد که آیا بیماری جسمی میتواند علت این علائم باشد یا خیر. سپس شما را راهنمایی میکند که به کدام متخصص بهداشت روان مراجعه کنید. گاهی ممکن است نیاز باشد که به طور همزمان از چند رویکرد بهره بگیرید؛ برای مثال، ممکن است برای درمان دارویی به روانپزشک مراجعه کنید، اما برای گفتگو در مورد مشکلاتی که دارید به صورت منظم به روانشناس بروید.
اگر فکر میکنید باید در مورد نگرانیهایتان با شخصی غیر از اطرافیانتان صحبت کنید، میتوانید برای مشاوره به روانشناس مراجعه کنید. هرگاه حس کنید…