فاجعه‌سازی چیست و چگونه این الگو تفکر را متوقف کنیم؟

روش‌های مقابله با تفکر فاجعه‌سازی و اضطراب

ریشه‌های فاجعه‌سازی چیست؟

فاجعه‌پنداری در پی مشکلات سلامت روان، دردهای جسمی یا رویدادهای آسیب‌زای گذشته شکل می‌گیرد؛ وقایعی که دیدگاه فرد را نسبت به جهان و دیگران تغییر داده و او را به بدبینی سوق داده‌اند. در ادامه، چندنمونه از ریشه‌های اصلی این خطای شناختی را بررسی می‌کنیم.

۱. اضطراب و افسردگی

اضطراب و فاجعه‌سازی دو مفهوم متمایز هستند و مهم‌ترین تفاوتشان در این است که اضطراب گاهی نقشی مثبت در زندگی ایفا می‌کند؛ مثلاً باعث می‌شود فرد در موقعیت‌های خطرناک بیشتر مراقب خود باشد. در حالی که فاجعه‌سازی هیچ سودی ندارد و تنها نتیجه‌اش پر شدن ذهن از احساسات غیرواقعی و آزاردهنده است. بر اساس نتایج تحقیقات انجام‌شده، اضطراب شدید می‌تواند ذهن افراد را به سمت فاجعه‌سازی سوق دهد.

از سوی دیگر، فرد مبتلا به افسردگی به‌طور مداوم احساسات و افکار منفی خود را نشخوار می‌کند و اگر حس ناامیدی برای مدت طولانی در ذهن بماند، بدترین سناریوهای ممکن را تصور می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از مواقع فاجعه‌پنداری حاصل ناامیدی و افسردگی است.

۲. اختلال استرس پس از سانحه

گاهی دو مفهوم روان‌شناختی اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و فاجعه‌پنداری به هم پیوند می‌خورند. یعنی فرد پس از رویدادی آسیب‌زا، خاطرات منفی را در ذهن نگه می‌دارد و برای موقعیت‌های مشابه عواقب ویرانگری پیش‌بینی می‌کند. در نتیجه، قرار گرفتن در آن موقعیت‌ها برای فرد دشوار یا حتی غیرممکن می‌شود.

۳. اختلال وسواس فکری‌اجباری

اختلال وسواس فکری و عملی (OCD) شامل افکار ناخواسته و رفتارهای وسواس‌گونه‌ای است که تنها نتیجه استرس و پریشانی دارند. افراد مبتلا به این اختلال بارها به احتمال وقوع وقایع ناخوشایند مانند بیکار شدن یا بیمار شدن فکر می‌کنند و همین الگوی تفکر مداوم، بستر فاجعه‌انگاری را فراهم می‌سازد.

۴. اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی

بسیاری از مواقع فاجعه‌سازی نتیجه ابتلا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) است. این اختلال عصبی پیچیده که معمولاً با پرتحرکی، بی‌توجهی و رفتارهای ناگهانی همراه است، اغلب باعث بروز الگوهای فکری سریع و تکراری (افکار مسابقه‌ای) در مغز شده و زمینه فاجعه‌پنداری و پیش‌بینی اتفاقات منفی را ایجاد می‌کند.

۵. درد مزمن و حاد

فاجعه‌سازی درد به معنی واقعی نبودن درد افراد نیست، بلکه تمرکز بیش از حد آن‌ها بر روی درد را نشان می‌دهد. این افراد از بهبودی ناامید شده‌اند و با قلبی شکسته باور کرده‌اند که «این درد تنها بدتر و بدتر می‌شود». این یک مثال بارز فاجعه‌سازی درد است.

زمانی که نگاه افراد به درد وسواس‌گونه شده و نمی‌توانند این نگرانی را حتی لحظه‌ای کنار بگذارند، دچار فاجعه‌سازی درد شده‌اند. بر اساس تحقیقات، این فاجعه‌پنداری بر اختلالاتی چون سندرم فیبرومیالژی، اندومتریوز و بیماری پارکینسون اثرات منفی شدیدی می‌گذارد.

۶. حساسیت احشایی

حساسیت احشایی عامل مهم فاجعه سازی

افراد مبتلا به حساسیت احشایی (Interoceptive Sensitivity) بسیار سریع متوجه کوچک‌ترین تغییرات جسمی خود می‌شوند. مثلاً جزئی‌ترین تغییرات سیستم گوارش را درک می‌کنند یا تغییر ضربان قلبشان را حس می‌کنند. این افراد اغلب نگاه فاجعه‌انگاری به تغییرات بدنی دارند، از کاه کوه می‌سازند و درباره وضعیت سلامت خود بزرگ‌نمایی می‌کنند.

۷. بی‌نظمی سیستم‌های مغزی رفتاری (BIS/BAS)

مغز انسان برای تنظیم تکانه‌ها از سیستم‌های فعال‌سازی و بازداری رفتاری استفاده می‌کند. گاهی اوقات تفاوت میان این دو سیستم، ذهن فرد را به سمت فاجعه‌سازی می‌کشاند.

چطور جلوی فاجعه‌سازی ذهن را بگیریم؟

همه انسان‌ها قدرت تغییر افکار خود را دارند. برای درمان خطای شناختی فاجعه‌سازی، راهکارهایی که در ادامه معرفی می‌شوند به شما کمک می‌کنند.

۱. تمرینات خانگی

  • تمرینات تنفسی؛ هر بار که در برابر بزرگ‌نمایی‌های منفی تسلیم شدید، چشمان را ببندید و چند نفس عمیق بکشید. تا چند دقیقه تمام تمرکزتان را روی دم و بازدم بگذارید و به هیچ چیز دیگری فکر نکنید.
  • مدیتیشن؛ مراقبه و انجام تمرینات کاهش استرس روشی مفید و موثر برای کاهش نگرانی و سرکوب افکار منفی است.
  • تمرین ذهن‌آگاهی؛ این تمرین‌ها ذهن را به لحظه حال برمی‌گردانند تا از پیش‌بینی وقایع ناگوار فاصله بگیرد و واقعیت‌های فعلی را ببیند.

۲. روان‌درمانی

رفتاردرمانی شناختی (CBT) نوعی روان‌درمانی یا گفتاردرمانی است که ذهن فرد را از منظر شناختی بازسازی می‌کند تا با شناخت کافی به عملکرد خود و مهار افکار غیرمنطقی، جلوی فاجعه‌انگاری را بگیرد. چند تکنیک فاجعه‌زدایی زیر چتر درمان شناختی‌رفتاری قرار می‌گیرند:

  • پذیرش ناخوشی‌ها: زندگی پر از چالش و روزهای خوب و بد است. یک روز بد به معنی زندگی بد نیست.
  • شناسایی افکار غیرمنطقی: فاجعه‌سازی از افکار منفی‌نگرانه جزئی آغاز شده و گسترش می‌یابد. از «امروز حالم بد است» می‌رسد به «فکر نکنم هیچ‌وقت بهتر شوم». بنابراین شناسایی افکار غیرمنطقی اولیه اهمیت بسیار دارد.
  • تعیین زمان توقف: گاهی برای پایان دادن به این افکار باید قاطعانه و با صدای بلند «ایست» بگویید. این کلمه جریان فکر را می‌شکند و مسیر آن را تغییر می‌دهد.
  • فکر کردن به نتایج بهتر: به جای غرق شدن در پیش‌بینی‌های منفی، روی نتایج مثبت یا دست‌کم اتفاقاتی تمرکز کنید که خطر کمتری دارند.
  • جملات تاکیدی مثبت: برای مقابله با فاجعه‌پنداری باور کنید که از بزرگ‌ترین ترس‌هایتان قوی‌ترید. چند جمله تأکیدی مثبت انتخاب کرده و در طول روز با خود تکرار کنید.

۳. دارودرمانی

ترس و نگرانی مقطعی نیازی به مصرف دارو ندارد، اما اگر ذهن فرد به‌طور مداوم نا‌آرام بوده و به پیش‌بینی وقایع ناگوار خو گرفته باشد، باید به فکر درمان بود. برای افرادی که فاجعه‌سازی ذهنشان ریشه در افسردگی دارد، پزشک داروهای ضدافسردگی را تجویز می‌کند:

  • مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI): این داروها با افزایش میزان انتقال‌دهنده عصبی سروتونین در مغز، علائم افسردگی، اضطراب و بسیاری از اختلالات شناختی را تسکین می‌دهند. فلوکستین (پروزاک) و پاروکستین (پاکسیل) از این دسته هستند.
  • مهارکننده‌های بازجذب سروتونین–نوراپی‌نفرین (SNRI): این داروها میزان سروتونین و نوراپی‌نفرین را هم‌زمان در مغز افزایش می‌دهند. داروهای ضدافسردگی دولوکستین (سیمبالتا) و ونلافاکسین (اُفِکسور) در این گروه قرار می‌گیرند.
  • داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCA)؛ در حال حاضر تجویز داروهای این گروه مانند آمی‌تریپتیلین (آمی‌تریپتیلین) و نورتریپتیلین (پامِلور) به دلیل عوارض نامطلوب کمتر شده است.
  • داروهای ضدافسردگی آتیپیک: نمونه‌هایی از این داروها عبارت‌اند از بوپروپیون (ولبوترین، آپلنزین) و ترازودون.

همچنین پزشک برای افراد دچار اضطراب، داروهای زیر را تجویز می‌کند:

  • مسدودکننده‌های بتا: این داروها علائم فیزیکی اضطراب مانند تپش قلب و تعریق را تسکین می‌دهند.
  • بنزودیازپین‌ها: این داروهای ضداضطرابی فوری در کمتر از نیم‌ساعت حس آرامش و خواب‌آلودگی به فرد می‌دهند.
  • بوسپیرون: نوعی داروی ضداضطرابی خفیف است که اثربخشی آن حدوداً دو هفته طول می‌کشد.

حرف آخر

ذهن فاجعه‌ساز لزوماً بیمار نیست. گاهی این رفتار نتیجه استرس و فشار ذهنی زیاد در یک بازه زمانی است؛ با این حال اگر چون عادت شود و در زندگی روزمره فرد اختلال ایجاد کند، می‌تواند بستر افسردگی و اضطراب شود و باید هرچه سریع‌تر فکری به حال آن کرد.

شما چقدر خودتان را فاجعه‌پندار می‌بینید؟ راهی برای متوقف کردن این خطای شناختی می‌شناسید؟ نظرات‌تان را با ما و دیگر همراهان به اشتراک بگذارید.

منبع: verywellhealth.