تنگه هرمز: ظرفیت راهبردی ایران برای مدیریت معادلات انرژی و اقتصاد جهانی
تنگه هرمز به عنوان یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های راهبردی جهان، همواره نقشی تعیین‌کننده در انتقال انرژی و تجارت بین‌المللی ایفا کرده است. تحولات اخیر بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی این آبراه را در معادلات منطقه‌ای و جهانی به چالش کشیده است. در این میان، مباحثی چون امکان اعمال محدودیت بر تردد کشتی‌ها، دریافت عوارض، جایگاه حقوقی ایران و بهره‌برداری اقتصادی از این ظرفیت، به محوری از بحث‌های سیاسی و کار‌شناسی تبدیل شده‌اند.
مجتبی صمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، پژوهشگر فرهنگ و رسانه و کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو با خبرنگار آفتاب وطن معتقد است تنگه هرمز تنها یک مسیر دریایی نیست، بلکه ظرفیتی راهبردی برای ارتقای قدرت چانه‌زنی ایران و ایجاد درآمد‌های پایدار اقتصادی محسوب می‌شود.
در پاسخ به پرسشی درباره امکان مسدود‌سازی تنگه هرمز یا اعمال محدودیت بر تردد کشتی‌ها در شرایط تنش و جنگ، ایشان تأکید می‌کنند که باید توجه داشت ما در شرایط جنگی قرار داریم و بررسی حقوقی موضوع در چنین وضعیتی با حالت عادی متفاوت است. تنگه هرمز در طول تاریخ همواره یکی از مسیرهای مهم تجارت دریایی بوده و ایران نیز در شرایط عادی از این ظرفیت بهره برده است. اما زمانی که جنگی رخ می‌دهد، طبیعتا شرایط امنیتی و ملاحظات مربوط به تردد کشتی‌ها دگرگون می‌شود. نکته مهم این است که تنگه هرمز ارزشی راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران دارد و نمی‌توان بدون در نظر گرفتن این ارزش، درباره باز یا بسته بودن آن تصمیم گرفت. هر‌گونه اقدام در این زمینه باید با بررسی دقیق شرایط حقوقی، امنیتی و پیامد‌های آن برای منافع ملی صورت پذیرد.
در خصوص امکان دریافت عوارض از عبور کشتی‌ها از نظر حقوق بین‌الملل، صمدی به وضعیت حقوقی ایران و آمریکا در ارتباط با کنوانسیون حقوق دریا‌ها اشاره می‌کنند. ایران عضو این کنوانسیون نیست و آمریکا نیز به آن نپیوسته است. بنابراین نمی‌توان بدون بررسی وضعیت تعهدات حقوقی کشور‌ها، کلیه مقررات این کنوانسیون را به صورت یکسان بر آن‌ها تسری داد. از طرف دیگر، در جهان نمونه‌هایی از آبراه‌های مهم وجود دارد که عبور و مرور در آن‌ها با دریافت هزینه و عوارض همراه است؛ کانال سوئز یکی از نمونه‌های شناخته‌شده در این زمینه است. البته باید میان عوارض عبور از کانال‌ها، هزینه خدمات دریایی و مقررات حاکم بر تنگه‌های بین‌المللی تفکیک قائل شد و امکان دریافت هر‌گونه عوارض در تنگه هرمز نیازمند بررسی دقیق مبانی حقوقی آن است.
برخی نگرانند که اعمال محدودیت بر تردد در تنگه هرمز ممکن است جایگاه راهبردی این آبراه را در بلندمدت تضعیف کند. صمدی این موضوع را یکی از بحث‌های مهم می‌داند و توضیح می‌دهد عده‌ای معتقدند اگر ایران تنگه هرمز را به ابزار فشار تبدیل کند، کشور‌های مختلف به دنبال مسیرهای جایگزین خواهند رفت و در نتیجه اهمیت ژئوپلیتیکی آن کاهش یابد. اما باید توجه کرد که ایجاد مسیرهای جایگزین در کوتاه‌مدت و حتی می‌ان‌مدت کار ساده‌ای نیست. برای مثال، برخی کشور‌ها ممکن است به دنبال استفاده از خطوط لوله نفتی در خاک عربستان یا سایر مسیرهای انتقال انرژی باشند، اما این مسیر‌ها نیز با چالش‌های امنیتی مواجه هستند.
زیرساخت‌های انتقال انرژی در برابر حملات و تهدید‌های نظامی آسیب‌پذیرند و نمی‌توان به سادگی فرض کرد که با ایجاد چند خط لوله، اهمیت تنگه هرمز از بین می‌رود. به نظر صمدی، حتی در افق ده تا بیست سال آینده نیز نمی‌توان به سادگی از کاهش اهمیت راهبردی تنگه هرمز سخن گفت. این آبراه همچنان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران خواهد بود.
در پاسخ به پرسشی درباره مبنای توقیف کشتی‌های ایرانی از سوی آمریکا در حالی که هر دو کشور عضو کنوانسیون حقوق دریا‌ها نیستند، ایشان این موضوع را در چارچوب نظام تحریم‌های آمریکا بررسی می‌کنند. ایالات متحده طی سال‌های گذشته ساختاری گسترده از تحریم‌ها را علیه ایران ایجاد کرده و تلاش کرده کشور‌های دیگر را نیز به تبعیت از این نظام وادار کند. بخش مهمی از این تحریم‌ها با انگیزه‌های سیاسی و با استناد به موضوعاتی چون پرونده هسته‌ای و ادعا‌های حقوق بشری علیه ایران اعمال شده است. اما واقعیت این است که اجرای این تحریم‌ها به می‌زان پذیرش و همراه‌ی سایر کشور‌ها با نظم تحریمی آمریکا بستگی دارد. ایران نیز در سال‌های گذشته مسیر‌هایی برای مدیریت و کاهش آثار تحریم‌ها ایجاد کرده است. با این حال، راهبرد بلندمدت باید بر تقویت قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی و ایجاد موازنه در برابر فشار‌های خارجی متمرکز باشد.
صمدی معتقد است تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین ابزار‌های قدرت ایران است. باید توجه کرد که اقتصاد جهانی به امنیت و استمرار انتقال انرژی از این منطقه وابستگی دارد. هر‌گونه اختلال در این مسیر می‌تواند بر قیمت نفت، بنزین و گازوئیل و در نهایت بر زندگی مردم در کشور‌های مختلف تأثیر بگذارد و بنابراین، این ظرفیت می‌تواند در محاسبات اقتصادی قدرت‌های جهانی اثرگذار باشد و هزینه تداوم سیاست‌های تحریمی علیه ایران را افزایش دهد. نکته این است که ایران باید از قدرتی که در اختیار دارد، به صورت هوشمندانه و با برنامه‌ریزی استفاده کند. هدف باید تأمین منافع ملی و ایجاد بازدارندگی در برابر فشار‌های آینده باشد.
در خصوص امکان تبدیل دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری به منبع درآمدی مهم برای ایران، ایشان پاسخ مثبت می‌دهند و توضیح می‌دهند این موضوع ظرفیت اقتصادی قابل توجه‌ی دارد. به نظر من، تنگه هرمز حتی در شرایط عادی و صلح نیز می‌تواند یکی از منابع درآمدی مهم کشور باشد. اگر بتوانیم یک نظام سازمان‌یافته برای ارائه خدمات دریایی، حفاظت از محیط زیست، تأمین امنیت و مدیریت تردد کشتی‌ها طراحی کنیم، امکان ایجاد درآمد اقتصادی از این ظرفیت وجود خواهد داشت. البته می‌زان و شیوه دریافت هر‌گونه عوارض باید بر اساس مطالعات اقتصادی و بررسی‌های دقیق حقوقی تعیین شود. نباید تصور کنیم که ارزش تنگه هرمز صرفا به زمان جنگ محدود است. این آبراه می‌تواند در شرایط عادی نیز یک ظرفیت اقتصادی پایدار برای کشور باشد. حتی این ظرفیت می‌تواند در جبران بخشی از خسارت‌هایی که در جنگ به کشور وارد شده است، نقش داشته باشد.
با توجه به خسارت‌های واردشده در جنگ، صمدی استفاده از ظرفیت تنگه هرمز را برای جبران خسارت‌های ایران یکی از راه‌های مهم می‌داند. اینکه انتظار داشته باشیم ایالات متحده به راحتی خسارت‌های واردشده به ایران را پرداخت کند، چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد. ممکن است برخی کشور‌ها، به ویژه کشور‌های منطقه که در تحولات اخیر نقش داشته‌اند، در این زمینه مورد توجه قرار بگیرند؛ اما اینکه چنین پرداخت‌هایی تا چه اندازه عملیاتی شود، محل بحث است. اگر ایران بتواند با برنامه‌ریزی مناسب، سازوکاری پایدار برای مدیریت تردد دریایی و ارائه خدمات مرتبط ایجاد کند، این موضوع می‌تواند در بلندمدت به یک منبع درآمدی مهم تبدیل شود. این درآمد می‌تواند در مسیر جبران بخشی از خسارت‌های جنگ و تقویت اقتصاد کشور مورد استفاده قرار گیرد.
در پاسخ به پرسش نهایی درباره اینکه آیا استمرار اعمال مقررات و مدیریت تردد در تنگه هرمز می‌تواند در آینده برای ایران جنبه حقوقی و بین‌المللی پیدا کند، صمدی می‌گویند به اعتقاد من، استمرار یک رویه در عرصه بین‌المللی می‌تواند در شکل‌گیری برداشت‌ها و رویه‌های بعدی تأثیرگذار باشد. برای مثال، اگر ایران بتواند در یک دوره مشخص، مقرراتی را در زمینه مدیریت تردد کشتی‌ها و ارائه خدمات دریایی اجرا کند، این تجربه می‌تواند در مباحث آینده مورد استناد قرار بگیرد. البته صرف استمرار یک اقدام به معنای ایجاد حق حقوقی جدید یا تثبیت حاکمیت بر تنگه نیست و این مسئله باید در چارچوب قواعد حقوق بین‌الملل بررسی شود. نکته اصلی این است که ایران باید از ظرفیت راهبردی تنگه هرمز به شکلی استفاده کند که منافع اقتصادی و سیاسی آن در بلندمدت حفظ شود.